طريقى است اضطرارى ، و چاره اى جز پيمودن آن نيست ، طريقى است كه مؤمن و كافر ، آگاه و غافل ، و خلاصه همه و همه در آن شركت دارند . آيه شريفه هم نمىخواهد مردم را سفارش و تحريك كند كه از پيمودن آن سر نپيچند . و بعبارت ديگر چنان نيست كه كسانى كه راه را سلوك نمىكنند مورد نظر آيه باشند و آيه بخواهد آنها را از اين سرپيچى نهى كند ، زيرا گفتيم همه در راه هستند و به كسانى كه كج روى مىكنند گفته مىشود درست راه برو و خلاصه مىخواهد مؤمنين را به حقيقتى كه از آن غفلت داشته‌اند آگهى دهد . همانطورى كه گفتيم اين حقيقت ، حقيقتى خارجى و مانند ساير حقايق تكوينى ثابت و لا يتغير است و علم اشخاص و جهلشان در بود و نبود آن دخالت ندارد ، ليكن التفات و توجه داشتنشان هم بىاثر در عمل آنان نيست بلكه تاثير بارزى در عمل آنها دارد و معلوم است كه يگانه مربى نفس انسان همان عمل اوست ، عمل است كه نفس را مطابق سنخ خود بار مىآورد ، عمل است كه اگر با واقع و نفس الامر و غايتى كه ايجاد و صنع براى آن بود مطابقت و سازگارى داشته باشد نفسى كه با چنين عملى استكمال كند نفسى سعيد و نيكبخت بوده و پاداش تمامى زحماتى كه متحمل شده و نتيجه همه مساعيش را در مىيابد و در اين راه خسران و ضررى نمىبيند . و ما راجع به اين معنا در بسيارى از مواضع اين كتاب بطورى كه جاى شبهه اى نماند بيان بيشترى نموده‌ايم ، اينك در اينجا نيز به منظور توضيح و مقدار مناسب اشاره به آن نموده و مىگوييم : انسان مانند ساير مخلوقات موجودى است تحت تربيت الهى ، بطورى كه هيچ شانى از شؤون او از نظر پروردگار دور نيست كما اينكه خداى تعالى فرموده : « ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » « 1 » و اين تربيت ، تربيتى است تكوينى ، نظير تربيتى كه خداى سبحان در غير آدميان و جميع كائنات در مسيرى كه همگى بسوى خداى خود دارند اعمال نموده ، و خودش فرموده است : « أَلا إِلَى اللَّه تَصِيرُ الأُمُورُ » « 2 » و چگونگى اين تربيت بين هيچ موجودى و موجود ديگرى تفاوت ندارد ، زيرا اين صراط صراطى است مستقيم ، و امرى است متشابه ، و شامل جميع كائنات ، هم چنان كه فرموده : « ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ » « 3 » .

--> ( 1 ) و هيچ جنبنده اى نيست مگر اينكه او ( خداوند عزيز ) زمامگير او است بدرستى پروردگار من بر راه راست است . سوره هود آيه 56 . ( 2 ) آگاه باش كه جميع امور بسوى خدا برگشت مىكند . سوره شورى آيه 53 . ( 3 ) در خلقت رحمان ( پروردگار متعال ) تفاوتى نمىبينى . سوره ملك آيه 4 .