مىفرمايد : « ذلِكَ يُوعَظُ بِه مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّه وَالْيَوْمِ الآخِرِ » « 1 » و اين گونه تعبيرها در لسان عرب بسيار است ، و ظاهر اينكه فرمود : * ( « ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا » ) * اينست كه ايمان بعد از ايمان معتبر است ، و مراد از آن همان ايمان تفصيلى است ، يعنى ايمان به يك يك احكامى كه رسول اللَّه ( ص ) از ناحيه پروردگار خود آورده ، بطورى كه يكى از آنها را انكار و رد نكند و در حقيقت در برابر اوامر و نواهى رسول اللَّه ( ص ) تسليم شود ، كما اينكه در سوره حديد مىفرمايد : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّه وَآمِنُوا بِرَسُولِه » « 2 » و نيز در سوره نساء مىفرمايد : « وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّه » تا آنجا كه مىفرمايد : « فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً » « 3 » و آيات در اين معنا بسيار است . و ظاهر اينكه فرمود : « * ( ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا ) * » اين است كه مىخواهد بحسب اعتبار ايمان بعد از ايمان را احسان بشمارد ، و اين اعتبار ، اعتبار صحيحى است ، چون احسان را دو معنا است ، يكى همان انجام دادن عمل است به وجه حسن و نيكويش ، و بدون اينكه در آن هيچگونه قصد سويى در كار باشد . چنان كه در سوره كهف كه مىفرمايد : « إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا » « 4 » و نيز در آل عمران كه مىفرمايد : « الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّه وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ » « 5 » احسان به همين معنا استعمال شده است . دوم احسانى است كه به ديگران هم مىرسد ، و آن كارهاى پسنديده است كه چيزى از آن كه خوش آيند باشد عايد غير هم بشود ، و در آيه « وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً » « 6 » و نيز در آيه :

--> ( 1 ) اين دستوراتى كه داديم دستوراتى است كه با آن كسانى كه از شما ايمان به خدا و روز جزا دارند موعظه مىشوند . سوره بقره آيه 232 . ( 2 ) اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد بترسيد از خدا و ايمان آوريد به رسول او . سوره حديد آيه 28 . ( 3 ) و نفرستاديم هيچ رسولى راى مگر براى اينكه مردم او راى باذن خدا اطاعت كنند . . . نه اينطور است سوگند به خداى تو ، اينان مؤمن نخواهند بود مگر اينكه در اختلافات خود راى حكم قرار دهند و از آنچه حكم فرمودى كمترين دلتنگى پيدا نكنند . سوره نساء آيه 65 . ( 4 ) كسانى كه ايمان آوردند و عملهاى صالح كردند بدرستى ما ضايع نمىكنيم اجر كسى راى كه احسان عملى كند . سوره كهف آيه 30 . ( 5 ) كسانى كه پذيرفتند دعوت خدا و رسول راى بعد از آنكه در جنگ احد آسيب ديدند در بين آنان كسانى كه احسان كردند و تقوا پيشه ساختند اجر بزرگ است . سوره آل عمران آيه 173 . ( 6 ) و نيكويى نسبت به پدر و مادر . سوره بقره آيه 83 .