با عفو خود اثر شقاء را از دل او بزدايد ، حال چه اينكه او فردى صالح باشد و يا طالح و يا هيچكدام ، و به همين جهت است كه خداى تعالى در جمله مورد بحث اميد عفو از آنان را ذكر كرده . در اين آيه شريفه سؤالى است و آن اين است كه چرا از يك سو فرموده : * ( « عَسَى اللَّه أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ » ) * كه ظاهر آن در خطر بودن مستضعفين است ، و از سوى ديگر مىفرمايد : * ( « وَكانَ اللَّه عَفُوًّا غَفُوراً » ) * كه ظاهرش اين است كه عفو الهى شامل مستضعفين مىشود ، جوابش اين است كه همانطور كه گفتيم صرف تهى دست بودن نيز شقاوت است ، پس جا دارد بفرمايد : « اميد است خدا از آنان عفو كند » و از سوى ديگر چون اين طائفه را در صورت استثناء از ظالمينى نام برد كه مورد تهديد به * ( « مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً » ) * ، قرار گرفتند و ظاهر اين استثناء اين است كه اين طائفه استثناء داخل جهنم نمىشوند ، لذا با جمله : * ( « وَكانَ اللَّه عَفُوًّا غَفُوراً » ) * فهماند كه آرى اين طائفه مشمول عفو و مغفرت خداى تعالى هستند . * ( « وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّه يَجِدْ فِي الأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً » ) * راغب در مفردات مىگويد : كلمه « رغام » به فتح « راء » به معناى خاك نرم است ، اين هم كه مىگويند : « رغم انف فلان رغما » ، معنايش اين است كه دماغ فلانى را به خاك ماليد ، و همچنين باب افعال اين ماده يعنى « أرغم غيره دماغ غير خود را به خاك ماليد » ، و اين تعبيرها را وقتى مىآورند كه گوينده بخواهد خشم خود را برساند ، به اين شعر توجه فرمائيد : اذا رغمت تلك الانوف لم ارضها و لم اطلب العتبى و لكن أزيدها وقتى آن دماغها را به خاك ماليدم ، ديگر خوشنودشان نمىسازم و در صدد معذرت خواهى بر نمىآيم ، بلكه خشمشان را بيشتر مىكنم . كه در آن كلمه « رغمت » در مقابل ارضاء قرار گرفته و اين مقابله به ما مىفهماند كه « رغمت » دلالت بر اسخاط ( باب افعال يعنى به خشم آوردن ) دارد ، و به همين جهت است كه گاهى به صيغه ارغام تعبير نموده ، مىگويد : « ارغم اللَّه انفه - خدا دماغش را به خاك ماليد » كه در اين تعبير « ارغم » همان معناى « اسخط » را مىدهد . هم چنان كه « راغم » نيز معناى « ساخط » را مىبخشد ، و آن اين است كه آن دو نفر هر يك كوشش مىكرد ، دماغ ديگرى را به خاك بمالد ، ولى اين ماده بطور استعاره در معناى منازعه استعمال شده ، از آن جمله خداى تعالى فرموده : * ( « يَجِدْ فِي الأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً » ) * كه در اينجا كلمه « مراغم » به معناى مذهب آمده - و به آيه اينطور معنا داده كه « هر كس در راه خدا مهاجرت كند ، خداى تعالى راههاى زيادى پيش پايش باز مىكند . در هر راهى كه ديد منكرى و گناهى دارد ، گريبانش را مىگيرد