و اگر بطور مفصل يكى يكى طبقات آنها را برشمرد و فرمود : « مردان و زنان و كودكان » ، براى اين بود كه حكم الهى را بطور روشن بيان كند و ديگر جاى سؤال براى كسى باقى نگذارد . * ( « لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا » ) * كلمه « حيلت » گويى بناى نوع از مصدر « حيلولت » ( حائل و مانع شدن ) ، بوده و معنايش نوعى حائل شدن بوده و سپس به عنوان آلت استعمال شده و معناى « وسيله و آلت حائل شدن بين دو چيز » را به خود گرفته است . و ممكن است حال باشد براى حصول و دست يا بى بر چيزى و يا حالى ديگر ، ولى استعمالش در آنچه پنهانى صورت بگيرد و نيز در امور ناپسند بيشتر از ساير موارد است ، و به هر حال بطورى كه راغب « 1 » گفته ، در ماده اين كلمه معناى دگرگونگى خوابيده و معناى جمله اين است كه : « همه ستمكاران نامبرده ما و ايشان در جهنم است ، مگر مستضعفينى كه استطاعت ندارند و نمىتوانند استضعافى كه از ناحيه مشركين متوجه آنان است را با حيلتى از خود برگردانند و براى خلاصى از شر آنان راه به جايى نمىبرند » و بنا بر اين مراد از سبيل بطورى كه سياق آن را مىرساند اعم از راههاى محسوس و غير محسوس است ، هر دو را شامل مىشود در حقيقت استثناء نموده است كسانى را كه اهل مكه‌اند و براى مهاجرت راه مدينه را بلد نيستند و راه چاره اى هم براى نجاتشان از شر مشركين و از استضعاف در برابر عذاب و فتنه آنان سراغ ندارند . گفتارى در معناى مستضعف آيه مورد بحث اين معنا را روشن مىسازد كه جهل به معارف دين در صورتى كه ناشى از قصور و ضعف باشد و خود انسان جاهل هيچ دخالتى در آن قصور و در آن ضعف نداشته باشد در درگاه خداى عز و جل معذور است . توضيح اينكه خداى سبحان جهل به دين و هر ممنوعيت از اقامه شعائر دينى را ظلم مىداند ، ظلمى كه عفو الهى شامل آن نمىشود ، آن گاه از اين قانون كلى مستضعفين را استثناء نموده ، عذر آنان را كه همان استضعاف باشد پذيرفته است . آن گاه با بيانى كلى كه هم شامل آنان شود و هم شامل غير آنان معرفيشان نموده و آن بيان كلى عبارت است از اينكه كسى نتواند محذورى را كه مبتلاى بدان است دفع كند و اين معنا همانطور كه شامل مستضعفين مورد بحث

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ص 137 ط خدمات چاپى .