هر چند در جاى خود سخن درستى است ، ليكن لفظ آيه دلالتى بر آن ندارد . * ( « فَعَسَى اللَّه أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِه فَيُصْبِحُوا عَلى ما أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ » ) * هر چند كه در سابق مكرر گفته بوديم كه كلمه « عسى » هر جا كه در كلام خداى تعالى آمده باشد به معناى اظهار اميد واقعى نيست ، چون اظهار اميد از كسى صحيح است كه اطلاعى از آينده نداشته باشد بلكه در كلام خدا قائم به شنونده و يا به مقام تخاطب است ليكن در اينجا قرينه قائم است بر اينكه منظور خبر دادن از آينده است چون مىخواهد جمله : * ( « إِنَّ اللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ » ) * را تثبيت و صدق آن را مسلم سازد ، پس آنچه در جمله مورد بحث آمده قطعا واقع خواهد شد . و فتحى كه خداى تعالى خبر وقوع آن را مردد كرده ، بين وقوع آن و يا امرى از ناحيه خودش معلوم نيست كه چه بوده مصداق آن فتح بيان نشده كه چيست بلكه بين آن و بين امر ديگرى كه آن نيز براى ما مجهول است ترديد شده ، چون احتمال دارد الف و لامى كه بر سر كلمه « فتح » آمده ، الف و لام جنس باشد ، بله اگر الف و لام عهد بود ممكن بود بگوئيم : منظور از اين فتح ، فتح معهودى است كه خداى تعالى قبلا خبر وقوع آن را داده و فرموده بود : « إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ » « 1 » . و يا فرموده بود : « لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّه » « 2 » و آياتى ديگر . اگر چه در قرآن كريم هر جا كه كلمه فتح آمده ، در بيشتر مواردش منظور فتح مكه است و ليكن بعضى از موارد هم هست كه با فتح مكه تطبيق نمىكند مانند آيه شريفه زير كه مىفرمايد : « وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ » « 3 » ، كه در اين آيه خداى تعالى ، روز فتح را طورى نشانى داده كه با فتح مكه نمىسازد يكى از نشانيهايش اين است كه

--> ( 1 ) آن خدايى كه بار سنگين قرآن را به دوش تو افكند به زودى تو را به آن سرزمينى كه از آنجا بيرون آمدى بر مىگرداند . « سوره قصص ، آيه 85 » . ( 2 ) ان شاء اللَّه داخل مسجد الحرام خواهى شد . « سوره فتح ، آيه 27 » . ( 3 ) مىگويند : پس اين فتح چه وقت است ؟ اگر راست مىگوئيد بگو هر وقت كه باشد در آن روز كسانى كه امروز كافرند و آن روز ايمان مىآورند ، ايمانشان سودى به حالشان نخواهد داشت و در آن روز مهلتى به آنان داده نمىشود ، پس اى پيامبر از آنان اعراض كن منتظر باش كه آنها نيز منتظرند . « سوره سجده ، آيه 30 » .