دست مىآيد كه علم به حق بودن قضاوت ، شرط در جواز حكم است و كسى كه حكم مىكند و علمى به حق بودن آن ندارد عمل غير مجازى انجام داده و در آتش خواهد بود ، براى اينكه در اين عمل از هواى نفس پيروى كرده و علاوه بر اين چنين حكمى مصداق حكم جاهليت بوده ، چون حكم جاهليت عبارت است از هر حكمى كه مستند به خدا نباشد . و اما بالنسبة به معناى دوم دليلش مقابله اى است كه بين دو حكم واقع شده - و خدا داناتر است - . و در تفسير طبرى از قتاده روايت كرده كه در تفسير آيه : * ( « إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبارُ » ) * گفته است : اما ربانيون عبارتند از فقهاى يهود ، و اما احبار عبارتند از علماى ايشان « 1 » و اضافه كرده است كه چنين به ما رسيده كه رسول خدا ( ص ) بعد از آنكه اين آيه نازل شد فرمود : به حكم اين فرمان بعد از اين ، ما بر يهود و غير آنان از اهل اديان حكم خواهيم كرد « 2 » . مؤلف : اين روايت را سيوطى نيز در تفسير آيه شريفه : * ( « إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ . . . » ) * از عبد بن حميد و از ابن جرير از قتاده نقل كرده « 3 » . و ظاهر روايت اين است كه آنچه كه گفت از رسول خدا ( ص ) برايش نقل شده مربوط به آيه شريفه است ، يعنى خواسته است بگويد دليل بر اينكه ربانيين فقها و احبار علماى يهودند خود آيه است ، و بنا بر اين اشكالى متوجه وى مىشود كه آيه شريفه بيش از اين دلالت ندارد كه بايد طبق تورات در بين يهود حكم كرد ، چون در آيه آمده : « للذين هادوا » ، پس نه غير يهود را شامل مىشود و نه حكم به غير تورات نسبت به يهود را ، در حالى كه ظاهر روايت اين است كه مىخواهد بگويد : به غير تورات بر يهود و غير يهود حكم مىشود ، مگر آنكه منظور از اين كلام رسول خدا ( ص ) كه در روايت فرمود : ( از اين پس ما بر يهود و غير آنان از اهل اديان حكم خواهيم كرد ) اين باشد كه ما انبيا بر يهود و غير يهود حكم مىكنيم و اين علاوه بر سستى و سخافت هيچ ارتباطى با آيه ندارد . و ظاهرا بعضى از راويان در نقل آيه دچار اشتباه شده و گويا رسول خدا ( ص ) اين كلام را بعد از جمله : * ( « وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ ) * . . . . * ( فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّه » ) * ( تا آخر آيات ) فرموده كه در اين صورت روايت با همان مطلبى منطبق مىشود كه گفتيم از ظاهر آيه بر مىآيد و آن اين است كه ضمير در كلمه « بينهم » به عموم مردم بر مىگردد نه به خصوص يهود ، راوى اشتباها به جاى اين آيه آن آيه را آورده است .

--> ( 1 و 2 ) جامع البيان ج 6 ص 162 و 161 . ( 3 ) در المنثور ج 2 ص 286 - 285 .