امتحان است ، پس ناگزير بايد شرايع نيز مختلف باشد . و اين امتهاى مختلف عبارتند از : امت نوح ، امت ابراهيم ، امت موسى و امت عيسى و امت محمد ( ص ) ، هم چنان كه آيه زير كه در مقام منتگذارى بر اين امت است بر اين معنا دلالت دارد ، توجه فرمائيد : « شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِه نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِه إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى » « 1 » كه ترجمه اش در اين نزديكىها گذشت . * ( « فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّه مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً . . . » ) * مصدر « استباق » كه جمله : « فاستبقوا » امر از آن است به معناى شروع به سبقت گرفتن است و كلمه : « مرجع » مانند كلمه « رجوع » مصدر است ، چيزى كه هست مصدر ميمى رجوع است و اين جمله به دلالت اينكه حرف « فاء » در اولش آمده ، فرع و نتيجه اى است كه بر لازمه معناى جمله : * ( « لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً » ) * متفرع شده و چنين معنا مىدهد : ما اين شريعت حقه را كه مهيمن بر ساير شرايع است ، شريعت شما قرار داديم و قهرا خير و صلاح شما در آن است ، پس سبقت در خيرات كنيد ، خيراتى كه عبارت است از همان احكام و تكاليف شريعت و به جاى سبقت گرفتن در عمل به اين احكام خود را مشغول به اختلافاتى كه بين شما و ديگران هست نكنيد كه مرجع و برگشت همه شما و آنان به سوى پروردگارتان است و پروردگارتان شما را به آنچه كه در باره اش اختلاف مىكرديد خبر مىدهد و بين شما و آنان حكمى قاطع و قضاوتى عادلانه خواهد كرد . * ( « وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّه وَلا تَتَّبِعْ . . . » ) * اين جمله كه در اول آيه قرار دارد از نظر مضمون متصل و متحد با آيه قبلى است كه مىفرمود : « * ( فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّه وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ ) * » ، چيزى كه هست اينكه نتيجه اى كه بر جمله مورد بحث مترتب و يا به عبارت ديگر فرعى كه بر آن متفرع شده ، غير از آن فرعى است كه به اين جمله متفرع شده است و از همين تفاوت فرع ، علت اينكه چرا عين آن عبارت دو بار تكرار شده است به دست مىآيد . آرى آيه اولى دستور مىداد به اينكه رسول خدا ( ص ) بر طبق ما انزل اللَّه حكم كند و از پيروى هوا و هوسهاى مردم بر حذر باشد براى اينكه ما انزل اللَّه شريعتى است كه براى پيامبر اسلام و امتش تشريع شده و بر آنان واجب است كه در اين خيرات سبقت گرفته و

--> ( 1 ) « سوره شورى ، آيه 13 » .