خلاصه اره كار خود را با كار سوزن عوض كند و در نتيجه چيزى را كه بايد قطع كند و پاره كند بدوزد ، اين محال است . و اين معنا براى هر دانشپژوهى كه در تمامى استدلالهاى حسى مسلكان دقت كند كاملا روشن است مثلا يكى از استدلالهاى اين طائفه اين است كه گفته‌اند : بحثهاى عقلى صرف و قياسهاى منطقى كه از مقدماتى دور از حس چيده مىشود بسيار دستخوش اشتباه و خطا مىگردد ، دليلش هم اختلافهاى بسيارى است كه در مسائل عقلى صرف ديده مىشود ، به همين دليل نبايد بر اين مسائل اعتماد كرد ، چون دل انسان اطمينانى به آن پيدا نمىكند . « 1 » و يا در تخطئه طريقه بحثهاى عقلى و درستى طريقه حس و تجربه ، استدلال كرده‌اند به اينكه : « حس آلتى است براى دستيابى به خواص اشياء » و اين چيزى نيست كه كسى آن را انكار كند ، وقتى كه انسان اثرى را در موضوعى از موضوعات - آن هم در شرائطى مخصوص - احساس مىكند و سپس اين مشاهده - با حفظ همان شرائط ، يعنى بدون اختلاف - تكرار مىشود ، قهرا كشف مىكند كه اثر مذكور از خصوصيات موضوع نامبرده است ، نه اينكه تصادفى پيدا شده باشد ، چرا كه تصادف هيچگاه دوام پيدا نمىكند . « 2 » و اين دو دليل يعنى « دليل بر نادرستى قياسات عقلى محض » و « دليل بر درستى صد درصد طريقه حس و تجربه » به طورى كه ملاحظه مىكنيد ، براى اين اقامه شده كه لزوم اعتماد بر حس و تجربه را اثبات نموده ، ترك طريقه عقلى صرف را لازم قلمداد نمايد در حالى كه مقدماتى كه در اين دو دليل اخذ شده همه مقدماتى عقلى و خارج از حس و تجربه بودند ، آن وقت طرفداران طريقه حس با همين مقدمات عقلى مىخواهند طريقه استدلال عقلى را باطل سازند ، و اين همان چيزى است كه قبلا خاطرنشان كرديم كه فطرت هرگز باطل نمىشود و تنها انحرافى كه هست در كيفيت استعمال فطرت است . و از اين اشتباه فاحشتر ، اين است كه بخواهند با استعمال حس و تجربه ، احكام تشريع شده و قوانين موضوعه را تشخيص دهند و مثلا حكمى از احكام را در جوامع بشرى آزمايش مىكنند تا ببينند در فلان جامعه چند درصد اثر گذاشته ، و در آن ديگرى چند در صد ، اگر ديدند در غالب جوامع حسن اثر داشته حكم كنند به اينكه اين حكم حكم خوب ، ثابت و لا يتغير است ، و بايد هميشه باشد و اگر ديدند اثرش آن طور كه بايد چشمگير نيست ، آن را دور انداخته

--> ( 1 ) بيان الفرقان ج 1 ص 6 و 94 . ( 2 ) قصة الفلسفة الحديثة ج 1 ص 160 - 152 .