« وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا ، وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً » « 1 » ، و نيز در حكايت كلام موسى در ذيل : آيات قبل مىخوانيم : « عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ ، وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ » « 2 » كه ترجمه اش در صفحه قبل گذشت ، و نيز مىخوانيم : « وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِه اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّه عَلَيْكُمْ . . . » تا آنجا كه مىفرمايد : « وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ » « 3 » ، و از اين آيات و نظائر آن استفاده مىكنيم كه كتابت نامبرده مشروط بوده نه مطلق ، و تبدل ناپذير . بله بعضى از مفسرين گفته‌اند مراد موسى در جمله مورد بحث كه حكايت گفتار او است همان وعده اى بوده كه ابراهيم ( ع ) از سابق داده بود ، اين مفسر سپس وعده ابراهيم ( ع ) را از تورات چنين نقل مىكند : در سفر تكوين آمده : « كه وقتى ابراهيم از سرزمين كنعانيها عبور مىكرد ، رب ( پروردگار ) برايش تجلى كرد ، و گفت : من اين سرزمين را به نسل تو مىدهم » « 4 » ، و نيز در همان سفر آمده : « در اين روز رب با ابرام ( ابراهيم ) ميثاقى را قطعى كرد و آن اين بود كه من اين سرزمين را از نهر مصر تا نهر كبير يعنى نهر فرات به نسل تو مىدهم » « 5 » ، و در سفر تثنية الاشتراع آمده كه : « رب معبود ما در حوريب با ما تكلم كرد ، او مىگفت : ديگر نشستنتان در اين كوه بس است ، بايد كه تحولى كنيد ، و از اين كوه كوچ نموده و داخل در كوهستان اموريين شويد ، و همه زمينهاى جلگه و كوه و هموار و جنوب و ساحل دريا را كه سرزمين كنعانيان است و نيز لبنان را تا نهر كبير يعنى نهر فرات در قلمرو خويش قرار دهيد ، و به دقت نظر كنيد كه من همه اين سرزمين را پيش روى شما قرار دادم ، تا زمينى را كه رب در سابق براى پدرانتان ابراهيم و اسحاق و يعقوب سوگند خورده بود كه آن را به شما و نسل بعد از نسل شما واگذار مىكنم تملك كنيد و در تحت سيطره خود در آوريد » « 6 » ، مفسر نامبرده بعد از آن ،

--> ( 1 ) و اگر از راه ما برگرديد ، نيز با عذاب خود بر مىگرديم ، چون ما جهنم را شكنجه گاه همه كافران كرده‌ايم ، چه شما و چه غير شما . « سوره اسراء ، آيه 8 » . ( 2 ) « سوره اعراف ، آيه 129 » . ( 3 ) به ياد آر زمانى را كه موسى به قوم خود گفت : نعمتهايى را كه خداى تعالى به شما ارزانى داشته به ياد آريد . . . و به ياد آريد كه خداى تعالى به شما اعلام فرمود : اگر شكرگزارى كنيد بطور يقين نعمتهايم را بر شما بيشتر مىكنم ، و اگر كفران كنيد عذاب من شديد است . « سوره ابراهيم ، آيه 7 » . ( 4 ) « سوره 12 آيه 7 » . ( 5 ) « سوره 15 آيه 18 » . ( 6 ) « سوره 1 آيه 8 » .