كه قبلا نمىدانسته برسد ، و اين همان برهان منطقى است ، و مفطور بر اين است كه مقدماتى مشهور و يا مسلم در برابر خصم را كه مربوط به مقام عمل است و سعادت و شقاوت يا خير و شر يا نفع و ضرر به بار مىآورد و يا انجام آن خوب و سزاوار و يا زشت و ناپسند است و بالآخره مقدماتى از اين گونه امورى كه كلا امورى اعتبارى است ترتيب دهد ، و خصم خود را ساكت و قانع سازد ، و اين همان جدل است كه خود در منطق ، فنى جداگانه است سوم اينكه مفطور است به اينكه در موارد خير و شر احتمالى مقدماتى ( نه چون يقينى در برهان ، و نه چون مشهور و مسلم در جدل بلكه ) ظنى مرتب كند ، تا از آن ارشاد و هدايت به سوى خير مظنون و يا ردع و منع از شر مظنون را نتيجه بگيرد كه اين فن موعظه است ، و اين سه طريق تفكر يعنى طريقه برهان و جدل و وعظ را خداى عز و جل در يك آيه از كلام مجيدش آورده و مىفرمايد : « ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ » « 1 » كه على الظاهر مراد از حكمت برهان است ، به شهادت اينكه در مقابل موعظه حسنه و جدال قرار گرفته . حال اگر بگويى طريقه تفكر منطقى طريقه اى است كه هم كافر بر آن مسلط است و هم مؤمن ، هم از فاسق بر مىآيد و هم از متقى ، با اين حال چه معنا دارد كه خداى تعالى اين طريقه را از غير اهل تقوا و پيرو دين نفى كرده و فرمود كافر و فاسق علم صحيح و تذكر درست ندارد ؟ : « وَما يَتَذَكَّرُ إِلَّا مَنْ يُنِيبُ » « 2 » و يا فرموده : « وَمَنْ يَتَّقِ اللَّه يَجْعَلْ لَه مَخْرَجاً » « 3 » ، و يا فرموده : « فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِه وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى » « 4 » ، و رواياتى هم كه مىگويد علم نافع تنها با اعمال صالح به دست مىآيد بسيار زياد است . در پاسخ مىگوئيم : در اينكه كتاب و سنت رعايت تقوا در جانب علم را معتبر شمرده جاى هيچ شكى نيست ، و ليكن چنين هم نيست كه كتاب و سنت تقوا را و يا تقواى توأم با تذكر را ، طريق مستقلى براى رسيدن به حقائق قرار داده باشد طريقى جداى از طريق فكرى

--> ( 1 ) « سوره نحل ، آيه 125 » . ( 2 ) و تذكر نمىيابد مگر كسى كه به خدا رجوع كند . « سوره غافر ، آيه 13 » . ( 3 ) هر كس تقوا پيشه كند خداى تعالى راه نجات پيش پايش مىگذارد . « سوره طلاق ، آيه 2 » . ( 4 ) از كسانى كه پشت مىكنند و روىگردان از ياد ما و قرآن مايند و جز حيات دنيا چيزى را نمىخواهند روى بگردان ، كه آگهى آنان همين مقدار است و تنها پيرامون ماديات دور مىزند ، پروردگار تو بهتر مىداند كه چه كسانى گمراه از راه اويند ، و هم او بهتر مىداند چه كسانى راه يافتگانند . « سوره نجم ، آيه 30 » .