شهادت به قسط و آن گاه اين شهادت به قسط را تفريع كرد بر يك مساله كلى و آن قيام للَّه است و در سوره نساء اول امر كرد به شهادت دادن براى خدا و دخالت ندادن هواها و دوستىها را در شهادت ، و سپس آن را تفريع كرد بر قيام به قسط . و نيز به همين جهت در آيه مائده جمله : * ( « اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَاتَّقُوا اللَّه » ) * را تفريع كرد بر شهادت دادن به قسط ، و در اين جمله كه نتيجه شهادت بر قسط است امر كرد مؤمنين را به عدالت ، و اين عدالت را وسيله اى شمرد براى حصول تقوا ، ولى در آيه سوره نساء قضيه را به عكس كرد يعنى جمله : « فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا » را متفرع كرد بر امر به شهادت براى خدا ، نخست امر كرد به اينكه براى خدا شهادت دهيد ، و سپس از پيروى هوا و ترك تقوا نهى نموده ، اين پيروى هوا و ترك تقوا را بدترين وسيله براى ترك عدل شمرد . آن گاه در هر دو آيه از ترك تقوا به يك جور تحذير كرد ، در آيه سوره نساء فرمود : « وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّه كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً » يعنى اگر تقوا به خرج ندهيد خدا بدانچه مىكنيد با خبر است ، و در سوره مائده فرموده : * ( « وَاتَّقُوا اللَّه إِنَّ اللَّه خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ » ) * « 1 » ، و اما معناى جمله : * ( « قَوَّامِينَ لِلَّه شُهَداءَ بِالْقِسْطِ . . . » ) * از سخنانى كه پيرامون آيات قبلى داشتيم روشن شده است . * ( « اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى . . . » ) * ضمير « هو » به كلمه « عدل » بر مىگردد ، - گو اينكه قبل از ضمير چنين كلمه اى نبود ، و ليكن از معناى « اعدلوا » فهميده مىشد ، در نتيجه معناى جمله چنين است : عدالت پيشه كنيد كه عدالت به تقوا نزديكتر است . * ( « وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ » ) * . جمله دوم يعنى جمله * ( « لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ » ) * انشاى وعده است كه قبلا يعنى در اول آيه داده ، و فرموده بود : * ( « وَعَدَ اللَّه . . . » ) * بطورى كه ديگران نيز گفته‌اند و اين تعبير مؤكدتر از آن است ، مىفرمود : « وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً » « 2 » ، البته اين مؤكدتر بودن به خاطر آن نيست كه در آيه مورد بحث جمله مورد گفتگو خبر بعد از خبر است « 3 » ،

--> ( 1 ) تقوا پيشه كنيد كه خدا خبر دارد از آنچه مىكنيد . « سوره مائده ، آيه 8 » ( 2 ) خدا به كسانى كه ايمان آورده اعمال صالح كنند مغفرت و پاداشى عظيم وعده داده . « سوره فتح ، آيه 29 » . ( 3 ) تفسير المنار ج 6 ص 275 .