علاوه بر اينكه بنا به گفته صاحب مجمع البيان امت اجماع دارد بر اينكه وضوى كسى كه از بالا به پائين مىشويد - صحيح است « 1 » و اين نيست مگر بخاطر اينكه جمله مورد بحث با آن سازگار است و اين هم نيست مگر بخاطر اينكه جمله : * ( « إِلَى الْمَرافِقِ » ) * قيد براى موضوع يعنى « ايديكم » است ، نه براى حكم يعنى جمله « فاغسلوا » . * ( « وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ » ) * كلمه « مسح » به معناى كشيدن دست و يا هر عضو ديگر از لامس است بر شىء ملموس ، بدون اينكه حائلى بين لامس و ملموس باشد ، و نيز خود لامس دست و يا عضو ديگر خود را به آن شىء بكشد ، وقتى گفته مىشود : « مسحت الشيء » و يا گفته شود « مسحت بالشىء » هر دو به يك معنا است ، هم چنان كه در آيه مورد بحث نيز حرف « با » آمده و فرموده : « برؤسكم » ليكن اگر بدون حرف با استعمال شود ، و شىء ملموس را مفعول خود بگيرد ، استيعاب و شمول را مىرساند ، و اگر با حرف باء مفعول بگيرد ، دلالت مىكند بر اينكه بعضى از شىء ملموس را لمس كرده ، نه همه آن را . پس اينكه فرمود : * ( « وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ » ) * دلالت دارد بر اينكه مسح سر ، فى الجمله واجب است نه بالجمله ، ساده تر بگويم مسح مقدارى از آن واجب است نه همه آن ، و اما اينكه آن مقدار كجاى سر است ؟ از مدلول آيه خارج است و اين سنت است كه عهده دار بيان آن است ، و سنت صحيح وارد شده به اينكه سمت پيشانى يعنى جلو سر بايد مسح شود . و اما جمله : « و ارجلكم » ، بعضى كلمه « ارجل » را به صداى پائين لام قرائت كرده‌اند ، كه قهرا آن را عطف بر كلمه « على رؤسكم » گرفته‌اند ، و چه بسا گفته باشند كه مجرور بودنش از باب تبعيت است نه از باب عطف ، نظير آيه : « وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ » « 2 » كه مجرور بودن كلمه « حى » به صرف تبعيت است و گر نه مفعول جعلنا بود ، و بايد منصوب خوانده مىشد « 3 » ولى اين حرف اشتباه است ، براى اينكه در ادبيات گفته‌اند كه تبعيت لغت طرد شده و بدى است و ما نمىتوانيم كلام خداى عز و جل را بر چنين لغتى حمل كنيم ، و جمله اى كه به عنوان شاهد آورده يعنى جمله : « وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ » به معناى « قرار داديم » نيست تا كلمه « حى » مفعول آن باشد و به نصب خوانده شود و اگر به

--> ( 1 ) مجمع البيان ج 3 ص 164 . ( 2 ) ما از آب هر چيزى را زنده قرار داديم . « سوره انبياء ، آيه 30 » ( 3 ) تفسير روح المعانى ج 6 ص 66 .