و در همان كتاب از محمد بن مسلم از يكى از دو بزرگوار يعنى امام باقر و امام صادق ( ع ) روايت شده كه فرمود : كفر به ايمان اين است كه مسلمان عمل به دستورات اسلام را به تدريج ترك كند تا به كلى ترك شود . « 1 » مؤلف : در سابق مطالبى كه مضمون اين اخبار را از ديدگاه تفسير روشن سازد گذشت . و در همان كتاب از عبيد بن زراره روايت شده كه گفت : من از امام صادق ( ع ) از كلام خداى عز و جل كه فرموده : * ( « وَمَنْ يَكْفُرْ بِالإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُه » ) * سؤال كردم ، حضرت فرمود : كفر به ايمان عبارت است از ترك عملى كه يك مسلمان به آن اقرار دارد ، از اين جمله است اينكه بدون بيمارى و بدون داشتن موانع شاغله نماز را ترك كند . « 2 » مؤلف : بعيد نيست اينكه امام ( ع ) از ميان همه مصاديق « كفر به ايمان » فقط ترك نماز را يادآور شده به اين علت بوده باشد كه خداى تعالى در كلام مجيدش نماز را ايمان خوانده ، و فرموده : « وَما كانَ اللَّه لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ » « 3 » ، يعنى خداى تعالى هرگز ايمان شما - نماز شما - را بى اجر نمىكند . و در تفسير قمى آمده كه امام ( ع ) فرموده كفر به ايمان عبارت است از اينكه كسى ايمان بياورد ، و سپس اهل شرك را اطاعت كند . « 4 » و در كتاب بصائر از ابى حمزه روايت آورده كه گفت : من از امام باقر ( ع ) از معناى كلام خداى عز و جل سؤال كردم كه فرموده : * ( « وَمَنْ يَكْفُرْ بِالإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُه ، وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ » ) * فرمود : تفسير اين آيه در بطن قرآن است ، و معنايش اين است كه هر كس به ولايت على كفر بورزد چنين و چنان مىشود ، چون على ( ع ) همانا ايمان است . مؤلف : اين معنا همانطور كه خود امام ( ع ) فرمود بطن قرآن است كه در مقابل ظهر آن يا ظاهر آن است ، بطن و ظهر به آن معنايى است كه ما در پيرامون محكم و متشابه در جلد سوم اين كتاب بحث كرديم ، ممكن هم هست كه بگوئيم اين گفتار امام ( ع ) از باب جرى است ، يعنى تطبيق يك عنوان كلى بر مهمترين مصداق آن ، و يا بر يكى از مصاديق آن ،

--> ( 1 ) تفسير عياشى ج 1 ص 297 ح 43 . ( 2 ) « سوره بقره ، آيه 143 » . ( 3 ) تفسير عياشى ج 1 ص 296 ح 41 . ( 4 ) تفسير قمى ج 1 ص 163 .