طعام حبوبات نيست ، چون در دريا نه گندم مىرويد و نه جو ، و علما هم در آن حرفى ندارند ، اشكال ديگرى كه كرده امثال آيه : « كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ . . . » است كه در آن نيز احكام همراه لفظ كل آمده ، باز هم مورد بحث علماء نيست . صاحب المنار بعد از اين حمله ها خودش گفته كه ما از دين يهود اين را مىدانيم كه گندم و حبوبات بر آنان حرام نبوده « 1 » و غفلت كرده از اينكه همين علم ما به احكام دين يهود خود قرينه است بر اينكه منظور از كل الطعام غير گندم و جو است . و جا داشت كه وى اول به قرآن و مواردى كه اين كلمه بطور مطلق در قرآن به كار رفته مراجعه مىكرد ، سپس هر چه مىخواست بگويد مىگفت ، نظير آيه : « فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ » « 2 » و آيه : « أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ » « 3 » ، و آيه : « وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ » « 4 » و آيه : « فَلْيَنْظُرِ الإِنْسانُ إِلى طَعامِه » « 5 » ، و امثال آن . وى سپس مىگويد : اصلا دانه هاى خوردنى در مظنه و معرض حلال و حرام بودن نيستند ، آنچه در اين معرض است گوشت است ، كه يا به خاطر وصفى محسوس مثل مردار شدن حيوان حرام مىشود ، و يا بخاطر وصفى نامحسوس و معنوى مثل تقرب جستن به غير خدا به وسيله قربانى كردن ، و لذا خداى تعالى فرمود : « قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُه إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً » « 6 » و هر دوى اين محرمات مربوط به حيوانها است ، و اين آيه خود نص در اين است كه تحريم منحصرا در ميان غذاهاى حيوانى است ، پس حرام بودن غير حيوانى يعنى حبوبات احتياج به دليل دارد « 7 » اين بود گفتار ديگر صاحب المنار . و اين گفته وى از گفتار قبليش عجيبتر است ، اما اينكه گفت دانه ها در مظنه و معرض حلال و حرام بودن نيستند و آنچه در اين معرض است گوشت است ، در پاسخش ممكن است كسى بگويد كه منظورت چه زمانى است ؟ آيا در مثل زمانهاى خود ما است ؟ كه معلوم است

--> ( 1 ) تفسير المنار ج 6 ص 178 . ( 2 ) « سوره بقره ، آيه 184 » . ( 3 ) « سوره مائده ، آيه 95 » . ( 4 ) « سوره انسان ، آيه 8 » . ( 5 ) « سوره عبس ، آيه 14 » . ( 6 ) بگو من در آنچه به سويم وحى شده حرامى را در خوردنيهايى كه خورنده مىخورد نمىيابم ، مگر آنكه آن خوراك ميته باشد ، و يا خون ريخته شده . « سوره انعام آيه : 145 » ( 7 ) تفسير المنار ج 6 ص 178 .