روايات اين است كه به مردم تفهيم كند كه مراد از دين ، صورت دين است صورتى كه در اعمال مسلمانان مشاهده مىشود و معلوم است كه دين به اين معنا بعد از زياد شدن رو به نقصان مىگذارد . و اما كليات معارف و احكام تشريع شده از ناحيه خدا نقصان پذير نيست وقتى خداى تعالى كار خود را كرد و آخرين حكم دين را نازل كرد ، دين به كمال خود رسيده و ديگر ناقص نمىشود ، پس اينكه عمر در روايت عنتره گفت : « چون هيچ چيزى به كمال خود نمىرسد مگر آنكه از آن پس رو به نقصان مىرود » ، نمىتواند منظورش از دين اين معارف باشد بلكه همانطور كه گفتيم : منظورش مراسم ظاهرى دين است كه مانند هر چيز ديگرى به تبع تحولاتى كه در عالم رخ مىدهد متحول مىشود ، مانند تاريخ و اجتماع و اما دين ، محكوم به امثال اين سنتها و نواميس جارى در عالم نمىشود مگر به نظر آن كسى كه اصلا براى دين معنايى جز سنت اجتماعى قائل نيست . بله به نظر او ، دين هم مانند ساير سنتهاى اجتماعى دستخوش حوادث مىگردد . حال كه اشكال اين روايات روشن شد ، مىگوئيم : چند اشكال به اين نظريه وارد است : اول اينكه آن معنايى كه عمر براى اكمال دين كرد نمىتواند مصداق و منظور آيه : * ( « أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ . . . » ) * باشد ، زيرا در سابق ( آنجا كه اقوال مفسرين را در اينكه منظور از اكمال دين چيست ؟ نقل كرديم ) ، اشكالهايى را كه بر اين قول متوجه بود آورديم . دوم اينكه چگونه ممكن است خداى تعالى دين را به خاطر صرف ظاهرش و اينكه همه مردم آن سرزمين به دو كلمه : « اشهد ان لا إله الا اللَّه و ان محمدا رسول اللَّه » اقرار كرده‌اند كامل بداند و صرف اين جهت را كه ديگر در مكه كسى نيست كه علنا بت بپرستد ، كمال دين بخوانند و اين معنا را بر مردم منت بگذارد ؟ با اينكه در بين همين گويندگان شهادتين كسانى بودند كه صد برابر خطرناكتر از مشركين و ضرر و فسادشان بيشتر از آنان بود و آن جمعيت منافقين بودند كه در ظاهر خود را از مسلمانان ، مسلمانتر وانمود مىكردند و در باطن جلسات سرى براى رخنه كردن در داخل مسلمانان و بر هم زدن اوضاع آنان و كارشكنى در كارشان و داخل كردن رواياتى دروغين در بين رواياتشان و القاى شبهه در بين ساده لوحانشان تشكيل مىدادند و خطر اين منافقين قابل قياس با خطر كفار نبود ( در اوائل سوره بقره سه آيه در باره كفار نازل كرده و چون سخن از خطر منافقين گفته ، چهارده آيه در باره آنان نازل كرده ) و در سراسر قرآن خبرهاى عظيمى از آنان حكايت شده كه شما مىتوانيد پاره اى از آن خبرها و خطرها را در سوره هاى منافقين و بقره و نساء ، مائده ، انفال ، برائت ، احزاب و سوره هايى ديگر مطالعه