* ( « فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا » ) * يعنى پيروى هوا مكنيد كه ترس آن هست كه از حق عدول كنيد و منحرف شويد ، پس اينكه فرمود : « أَنْ تَعْدِلُوا » ، مجموع جمله مفعول له است و ممكن هم هست جمله با حرف لام تقديرى ، مجرور و تقدير كلام « لان تعدلوا » باشد . * ( « وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّه كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً » ) * كلمه « تلووا » از مصدر « لى » است ولى به شهادت ، كنايه است از تحريف آن و از لى زبان يعنى پيچاندن زبان گرفته شده ، پس جمله : * ( « وَإِنْ تَلْوُوا » ) * معنايش اين است كه اگر به آنچه ديده‌ايد شهادت ندهيد بلكه آن را تحريف كنيد و جمله « او تعرضوا » به اين معنا است كه اصلا از دادن شهادت اعراض نموده ، آن را از اصل ترك كنيد . بعضى از قاريان كلمه « تلوا » را با ضم لام و سكون واو خوانده‌اند به اين حساب كه از ماده : « ولى يلى » و از مصدر ولايت باشد و بنا بر اين معناى جمله چنين مىشود : اگر متولى و عهده دار امر شهادت شديد و آن را به خوبى انجام داديد ، خدا عملتان را مىبيند و اگر هم عهده دار نشديد و از اين كار سر برتافتيد ، باز خداى تعالى اعمال شما را مىبيند و در هر دو صورت پاداشتان را مىدهد . بحث روايتى در تفسير قمى آمده كه امام صادق ( ع ) فرمود : مؤمن به گردن مؤمن ديگر هفت نوع حقوق دارد ، از همه آنها واجبتر اين است به او حق بگويد ، هر چند به ضرر خودش و يا والدينش باشد ، پس به حسب اين حق ، مسلمان نمىتواند به خاطر نامبردگان از حق منحرف شود ، آن گاه آيه : * ( « فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا » ) * استشهاد نموده ، در معناى جمله : « أَنْ تَعْدِلُوا » فرمودند : يعنى از حق منحرف شويد . « 1 » مؤلف : در اين حديث نكته اى است و آن اين است كه معناى شهادت را عموميت داده ، و آن را شامل مطلق سخن حق گفتن دانسته ، چون امام ( ع ) از جمله : * ( « كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ » ) * عموم را فهميده است . و در مجمع البيان آمده كه بعضى گفته‌اند : معناى جمله : « ان تلووا » ، « ان تبدلوا »

--> ( 1 ) تفسير قمى - ج 1 - ص 156 .