را بيان مىكند و نيز جمله : * ( « وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا . . . » ) * كه در آيه قبلى بود ، به اين معنا اشاره دارد ، چون آن جمله خالى از بويى از تهديد نيست و اين تهديد باعث مىشود كه شنونده در تشخيص حقيقت عدل در بين زنان دچار حيرت شود و كلمه : « عدل » به معناى حد وسط در بين افراط و تفريط است و تشخيص اين حد وسط از امور صعب و بسيار دشوار است و مخصوصا از اين جهت كه ارتباط با دلها دارد ، چون رعايت دوستى عادلانه در بين زنان و اينكه يك مرد به اندازه مساوى زنان خود را دوست بدارد ، امرى ناشدنى است ، چون بطور دائم از حيطه اختيار آدمى بيرون است . لذا خداى تعالى بيان مىكند كه رعايت عدالت به معناى حقيقى آن در بين زنان و اينكه يك مرد حد وسط حقيقى دوستى را در بين زنان خود رعايت كند چيزى است كه هيچ انسانى قادر بر آن نيست ، هر قدر هم كه در تحقق دادن آن حرص بورزد ، پس آنچه در اين باب بر مرد واجب است اين است كه يكسره از حد وسط به يكى از دو طرف افراط و تفريط منحرف نشود و تا آنجا كه برايش ممكن است رعايت عدالت را بكند و مخصوصا مراقب باشد كه به طرف تفريط يعنى كوتاهى در اداى حق همسر خود منحرف نگردد و زن خود را بلا تكليف و مانند زن بىشوهر نگذارد كه نه شوهر داشته باشد و از شوهرش بهره مند شود و نه نداشته باشد تا بتواند همسرى ديگر اختيار نموده ، و يا پى كار خود برود . پس ، از عدالت در بين زنان آن مقدارى كه بر مردان واجب است اين است كه در عمل و سلوك بين آنان مساوات و برابرى را حفظ كند ، اگر حق يكى را مىدهد حق ديگرى را نيز بدهد و دوستى و علاقمندى به يكى از آنان وادارش نكند كه حقوق ديگران را ضايع بگذارد ، اين آن مقدار واجب از عدالت است و اما مستحبّ از عدالت اين است كه به همه آنان احسان و نيكى كند و از معاشرت با هيچ يك از آنان اظهار كراهت و بى ميلى نكند و به هيچ يك بد اخلاقى روا ندارد ، هم چنان كه سيره و رفتار رسول خدا ( ص ) با همسرانش اينطور بود . و اين ذيل يعنى جمله : * ( « فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ » ) * ، خود دليل بر اين است كه منظور از جمله : « هرگز نمىتوانيد بين زنان عدالت بر قرار كنيد ، هر چند كه بر اين معنا حرص بورزيد » اين نيست كه قدرت بر عدالت را بطور مطلق نفى كند تا نتيجه اش اين باشد كه به انضمام آن با جمله : « فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً » ، ازدواج متعدد در اسلام لغو شود ، هم چنان كه بعضى از مفسرين اين نتيجه را گرفته ( و گفته‌اند جمله اول مىفرمايد : هر قدر هم كه كوشش كنيد و حرص بورزيد نمىتوانيد بين چند زن رفتارى عادلانه داشته باشيد و جمله دوم