و وقتى به حكم اين آيات راه خدا عبارت است از راه تقوا و مؤمنين عبارتند از كسانى كه به سوى اين راه دعوت شده‌اند . در نتيجه سبيل اين مؤمنين در حالى كه اجتماعى تشكيل داده‌اند عبارت است از سبيل تعاون بر تقوا ، هم چنان كه فرمود : « تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الإِثْمِ وَالْعُدْوانِ » « 1 » . و اين آيه بطورى كه ملاحظه مىكنيد از معصيت خداى تعالى و شق عصاى اجتماعى اسلام و يا به عبارتى ايجاد تفرقه در آن را نهى مىكند ، و اين همان است كه گفتيم معناى سبيل مؤمنين است . پس معناى آيه مورد بحث كه مىفرمايد : * ( « وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَه الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ . . . » ) * . به معناى آيه زير برگشت مىكند كه مىفرمايد : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَناجَيْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِالإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى » « 2 » * ( « نُوَلِّه ما تَوَلَّى » ) * يعنى ما با او همان معامله مىكنيم كه او و اعمال او اقتضاى آن را دارد و او را طبق خواسته اش كه همان پيروى غير سبيل مؤمنين است يارى و مساعدت مىكنيم . اين معنا را قرآن كريم در جاى ديگر خاطر نشان ساخته ، مىفرمايد : « كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ ، وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً » . « 3 » * ( « وَنُصْلِه جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً » ) * اين جمله به وسيله حرف « واو » عطف شده به جمله قبلى و همين خود دلالت دارد بر اينكه هر دو معامله با افراد مورد بحث مىشود ، هم * ( « نُوَلِّه ما تَوَلَّى » ) * و هم « اصلاء در جهنم » . و نيز دلالت دارد بر اينكه هر دو معامله يكى است ، يك امر الهى است كه قسمتى از آن

--> ( 1 ) بر هر كار نيك و بر تقوا يكديگر را يارى دهيد و تجاوز يكديگر را كمك نكنيد . « سوره مائده ، آيه 2 » . ( 2 ) هان ، اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ، هر گاه با يكديگر نجوا كرديد ، به گناه و تجاوز و نافرمانى كردن رسول نجوا نكنيد ، بلكه به احسان و تقوا نجوا كنيد . « سوره مجادله ، آيه 9 » . ( 3 ) ما هم آن طايفه را و هم اين طايفه را از عطاى پروردگارت كمك مىدهيم و عطاى پروردگار تو جلوگير ندارد « سوره اسراء ، آيه 20 » .