البته اين وقتى است كه ما ظاهر و تنزيل آيه را در نظر بگيريم و كارى به تاويل آن نداشته باشيم و ظاهرش همين است كه خداى تعالى كلمه روح را به عنوان معلم و هادى بر پيامبرش القا فرموده ، و نظير آن آيه شريفه ، آيه زير است كه مىفرمايد : « وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ » « 1 » . البته اين استشهاد بر اساس بيانى است كه ما در تفسير اين آيه داريم و ان شاء اللَّه العزيز در سوره انبيا از نظر خواننده خواهد گذشت . و اجمال آن اين است كه روح نامبرده پيامبر و امام را به فعل خيرات و بندگى خداى سبحان تشديد مىكند . « 2 » و نيز از آنچه گذشت روشن گرديد كه مراد از كتاب در جمله : « وَأَنْزَلَ اللَّه عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ » همان وحيى است كه براى رفع اختلافهاى مردم مىشود ، همان اختلافى كه آيه شريفه زير بدان اشاره نموده و فرموده : « كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّه النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيه » « 3 » كه بيان و تفسير آن در جلد اول اين كتاب گذشت . و مراد از حكمت در آيه مورد بحث ساير معارف الهيه اى است كه به وسيله وحى نازل شده ، در وضع زندگى دنيا و آخرت انسانها سودمند است و مراد از اينكه فرمود : « وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ » غير معارف كليه و عامه اى است كه در كتاب و حكمت است . با اين بيان روشن مىشود كه به گفته هاى بعضى از مفسرين در اين آيه چه اشكالهايى وارد است . ايشان گفته‌اند : منظور از كتاب ، قرآن ، و منظور از حكمت ، احكامى است كه در قرآن آمده ، و منظور از جمله « علمى كه هرگز با آموختن بدست نمىآوردى » علم به غيب و علم به

--> ( 1 ) و ما آنان را پيشوايان كرديم كه به امر ما هدايت مىكنند و فعل خيرات و بپادارى نماز و دادن زكات را به ايشان وحى كرديم و ايشان تنها پرستندگان ما هستند . « سوره انبياء ، آيه 73 » . ( 2 ) ( چون فرموده : ما فعل خيرات را به آنان وحى كرديم و نفرموده به آنان وحى كرديم كه خيرات را بجا آريد و بين اين دو تعبير فرقى است روشن - « مترجم » ) . ( 3 ) مردم همگى يك امت بودند ، سپس خداى تعالى پيامبران را كه بشارت دهنده و بيم رسانند مبعوث كرد ، و با آنان كتاب به حق را نازل فرمود تا در بين مردم در آنچه درباره آن اختلاف كردند ، داورى كنند . « سوره بقره ، آيه 213 » .