إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ » « 1 » داشتيم . در جلد سوم اين كتاب آن را يادآور شديم و چون مناسب با اين مقام نيست آن معنا را در اينجا نياورديم . و اما اينكه فرمود : « وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّه عَلَيْكَ . . . » نكته اى در بر دارد و آن اين است كه اضرار خائنين و حاميان آنان به رسول خدا ( ص ) را بطور مطلق نفى كرده . چيزى كه هست از ظاهر سياق بر مىآيد كه اين اطلاق با جمله « وَأَنْزَلَ اللَّه عَلَيْكَ الْكِتابَ . . . » مقيد شده باشد . البته اين در صورتى است كه جمله مذكور حاليه باشد از ضميرى كه در جمله « يضرونك » است و چشمپوشى كنيم از اينكه علماى نحو گفته‌اند : جمله فعليه كه با فعل ماضى شروع مىشود اگر حاليه شد ، غالبا بايد در اولش حرف « قد » در آيد . در اين صورت كلام در اين زمينه خواهد بود كه اضرار مردم - چه خائنين مورد بحث و چه ديگران - به رسول خدا ( ص ) را نفى كند ، چه اضرار در علم آن جناب را و چه اضرار در عملش را . مىفرمايد : « گمراه نمىكنند مگر خودشان را و به تو هيچگونه ضررى نمىرسانند ، نه در علمت و نه در عملت ، در حالى كه خداى تعالى كتاب و حكمت بر تو نازل كرده است » . « 2 » « وَأَنْزَلَ اللَّه عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ . . . » همانطور كه قبلا نيز اشاره كرديم از ظاهر كلام بر مىآيد كه اين جمله در مقام تعليل جمله : « وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ » و يا روى هم جملات : « وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ » است ، هر چه باشد مىفهماند علت اينكه مردم نمىتوانند رسول خدا ( ص ) را گمراه كنند و يا ضررى به آن جناب برسانند . همين انزال كتاب و تعليم حكمت است كه ملاك در عصمت آن حضرت است . گفتارى پيرامون معناى عصمت از ظاهر اين آيه بر مىآيد ، آن چيزى كه عصمت به وسيله آن تحقق مىيابد و شخص معصوم به وسيله آن معصوم مىشود نوعى از علم است . علمى است كه نمىگذارد صاحبش مرتكب معصيت و خطا گردد .

--> ( 1 ) « سوره آل عمران ، آيه 69 » . ( 2 ) ( و اما قول علماى نحو را مىتوان اينطور جواب داد كه سند عربيت صحيح قرآن مجيد است و علم نحو تابع قرآن است ، نه اينكه قرآن كريم تابع علم نحو باشد . پس اگر در آيه مورد بحث حرف « قد » بر سر جمله حاليه در نيامده ، همين خود دليل است بر اينكه نياوردن « قد » جايز است . « مترجم » )