نوشته مىشود ، و بنده خدا مىتواند به وسيله توبه و استغفار ، آن اثر سوء را از بين ببرد ، و اگر بنده خدا توبه و استغفار بكند ، خدا را غفور و رحيم خواهد يافت . و آيه دوم تذكر مىدهد كه هر گناهى كه ايشان مرتكب شوند ، تنها و تنها به ضرر خود كرده و ممكن نيست كه اثر آن گناه خطا برود ، يعنى دامن او را نگيرد و به جاى او دامنگير غير شود . پس گنه كار بىخود تلاش نكند ، و براى تبرئه خود گناه خود را به گردن بى گناهى نيندازد و دست به افتراء و تهمت نزند . و آيه سوم توضيح مىدهد كه خطا و گناهى كه انسان مرتكب مىشود ، به فرض هم كه به ديگران تهمت بزند و به گردن بى گناهان بشكند ، تازه مرتكب گناهى ديگر ، غير گناه اول شده است . « وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُه عَلى نَفْسِه وَكانَ اللَّه عَلِيماً حَكِيماً » در سابق گذشت كه اين آيه از نظر مضمون مرتبط به آيه بعد است كه مساله تهمت به خدا و گناه را متعرض است ، و بنا بر اين جمله مورد بحث به منزله مقدمه است براى آن آيه و در نتيجه جمله : « فَإِنَّما يَكْسِبُه عَلى نَفْسِه » در اين صدد است كه اثر گناه را منحصرا معين در مرتكب آن كند ، و اين خود اندرزى است به كسانى كه گناه مىكنند ، و سپس آن را به گردن بى گناهى مىاندازند ، و معناى آيه - و خدا داناتر است - اين است كه بر هر كس كه گناهى مرتكب مىشود واجب است متوجه اين معنا بشود كه هر گناهى بكند عليه خودش مىكند ، و دود گناه او تنها به چشم خودش مىرود ، و نه به چشم ديگران و گناه را او مرتكب شده ، نه غير او ، هر چند كه به گردن ديگران بيندازد ، و يا كسى گناه او را گردن بگيرد ، نه تهمت گناه او را به گردن ديگران مىاندازد و نه تعهد ديگران اثر گناه او را از او دور مىسازد . چون خدا مىداند گناه را چه كسى مرتكب شده ، و او شخص گنه كار است ، نه متهم و نه كسى كه گردن گرفته ، و خدا حكيم است ، و به جرم گناه ، غير گناه كار را مؤاخذه نمىكند ، و وزر گناه را جز بر و ارزش نمىدهد ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ » « 1 » و نيز فرموده : « وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى » « 2 » و نيز فرموده : « وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِيلَنا وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ وَما هُمْ بِحامِلِينَ مِنْ خَطاياهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ » « 3 » .

--> ( 1 ) به نفع انسان است آنچه كسب كرده و به ضرر انسان است آنچه كسب كرده است . « سوره بقره ، آيه 286 » . ( 2 ) و هيچ متعهدى نمىتواند گناه ديگرى را تعهد كند و به گردن بگيرد . « سوره انعام ، آيه 164 » . ( 3 ) كفار به مؤمنين گفتند بيائيد طريقه ما را قبول كنيد ، اگر ضررى در اين كار ديديد ما گردن مىگيريم ، ولى آنها نمىتوانند خطاهاى اينان را گردن بگيرند كه مردمى دروغگويند . « سوره عنكبوت ، آيه 12 » .