« 1 » است ، كه مىفهماند قرآن كريم نزد خدا متجزى به آيات نبوده ، بلكه يكپارچه بوده ، بعدا آيه آيه شده ، و بتدريج نازل گرديده است . و منظور اين نيست كه قرآن نزد خداى تعالى قبلا به همين صورتى كه فعلا بين دو جلد قرار دارد نوشته شده بود ، و آيات و سوره هايش مرتب شده بود ، بعدا بتدريج بر رسول خدا ( ص ) نازل شد ، تا بتدريج بر مردمش بخواند ، همانطور كه يك معلم روزى يك صفحه و يك فصل از يك كتاب را با رعايت استعداد دانشآموز براى او مىخواند . چون فرق است بين اين كه يك آموزگار كتابى را قسمت قسمت به دانشآموز القا كند ، و بين اين كه قرآن قسمت قسمت بر رسول اكرم ( ص ) نازل شده باشد زيرا نازل شدن هر قسمت از آيات ، منوط بر وقوع حادثه اى مناسب با آن قسمت است . و در مساله دانشآموز و آموزگار چنين چيزى نيست ، اسباب خارجى دخالتى در درس روز بروز آنان ندارد ، و به همين جهت ممكن است همه قسمتها را كه در زمانهاى مختلف بايد تدريس شود يك جا جمع نموده ، و در يك زمان همه را به يك دانشآموز پر استعداد درس داد ، ولى ممكن نيست امثال آيه : « فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ » « 2 » را با آيه « قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ » « 3 » ، كه يكى دستور عفو مىدهد ، و ديگرى دستور جنگ ، يك مرتبه بر آن جناب نازل شود و همچنين آيات مربوط به وقايع ، مانند آيه : « قَدْ سَمِعَ اللَّه قَوْلَ الَّتِي تُجادِلُكَ فِي زَوْجِها » « 4 » . و آيه : « خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً » « 5 » و از اين قبيل آيات يك مرتبه نازل شود . پس ما نمىتوانيم نزول قرآن را از قبيل يك جا درس دادن همه كتاب به يك شاگرد نابغه قياس نموده ، دخالت اسباب نزول و زمان آن را نديده گرفته ، بگوئيم : قرآن يك بار در اول بعثت ، و يا آخر عمر رسول خدا ( ص ) يكپارچه نازل شده ، و يك بار هم قسمت قسمت ، پس كلمه ( قرآن ) در آيه : ( و قرآنا فرقناه ) غير قرآن معهود ما است ، كه به معناى آياتى تاليف شده است . و سخن كوتاه اين كه از آيات شريفه اى كه گذشت چنين فهميده مىشود كه در

--> ( 1 ) و قرآنى كه ما آن را آيه آيه كرديم تا تو آن را به تدريج بر مردم بخوانى ، و به همين منظور به تدريج نازلش كرديم : ( سوره اسرى آيه 106 ) . ( 2 ) سوره مائده آيه 13 . ( 3 ) سوره توبه آيه 123 . ( 4 ) خدا سخن آن زن كه با تو در باره همسرش مجادله مىكرد شنيد ( سوره مجادله آيه 1 ) . ( 5 ) از اموال مردم زكات بگير ( سوره توبه آيه 103 ) .