همانطور كه نسبت به آياتى كه نسخ شده تنها ايمان داريم كه كلام خدا است ، و حكم موقتش حكم خدا است ، ولى در مرحله عمل به آيات ناسخ عمل مىكنيم . اين قول هم چندان با قول قبلى مغايرت ندارد ، و ظاهر كلام بعضى از صاحبان اين قول اين است كه خواسته‌اند بگويند : « آيات محكم بيانگر آيات متشابه و بر طرف كننده تشابه آنها است » . و حق هم همين است چون در معناى جمله « * ( هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ ) * - آنها مادر كتابند » عنايتى زائد بر معناى اصل هست ، و اگر بنا به قول اول معناى كلمه « ام » همان معناى كلمه « اصل » بود ممكن بود بفرمايد : « هن اصول الكتاب » ، آرى كلمه « ام » كه در فارسى به معناى مادر است هم ، اين معنا را مىفهماند ، كه مادر اصل فرزند است ، و هم اين كه فرزند به مادر رجوع مىكند ، چون نشو و نما و اشتقاق فرزند از مادرش بوده و در حقيقت فرزند بعضى از مادر است . پس كلمه « ام الكتاب » خالى از اين دلالت نيست . كه آيات متشابه هم براى خود مدلول و معنا دارند . اما مدلول آنها زائيده و فرع مدلول آيات محكمات است ، و لازمه اين ، آنست كه محكمات بيانگر متشابهات باشد . علاوه بر اينكه متشابه بدين جهت متشابه است كه مراد و مدلولى نامعين و متشابه دارد ، براى اينكه داراى تاويل است ، چون تاويل همانطور كه گفتيم در آيات محكم نيز هست ، اختصاصى به متشابه ندارد ، و قرآن كريم بعضى آياتش مفسر بعضى ديگر است ، پس متشابه هم قطعا مفسر دارد ، و مفسر آن جز آيات محكم نمىتواند باشد . مثال اين تفسير ، آيه شريفه : « إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ » « 1 » است ، كه آيه اى است متشابه ، زيرا معلوم نيست منظور از نظر كردن مردم به پروردگار خود چيست ، ولى وقتى ارجاع داده شود به آيه : « لَيْسَ كَمِثْلِه شَيْءٌ » « 2 » كه مىفرمايد : خداى را از هيچ جهت نمىتوان به چيزى مقايسه كرد ، و آيه : « لا تُدْرِكُه الأَبْصارُ » « 3 » معلوم مىشود كه مراد از « نظر كردن » و « ديدن خدا » از سنخ ديدن محسوسات به وسيله چشم نيست . چون خداى تعالى در سوره نجم براى دل هم اثبات ديدن كرده و فرموده : « ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى أفَتُمارُونَه عَلى ما يَرى . . . لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّه الْكُبْرى » « 4 » ، كه در آيه اول

--> ( 1 ) سوره قيامت آيه 23 . ( 2 ) سوره شورى آيه 11 . ( 3 ) ديدگان او را درك نمىكنند . سوره انعام آيه 103 . ( 4 ) سوره نجم آيه 18 .