است كه مىبينيم دنبال جمله فرمود : * ( « وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » ) * . پس ظاهر همين است كه به قول آن مفسر ، كلمه « من » تبعيضى است ، و در محاورات خود ما نيز اگر در مثل چنين تركيبى و چنين كلامى ، كلمه « من » به كار رفته باشد ، ظاهرش همين است كه براى تبعيض باشد مگر آنكه دليلى در كلام باشد ، و دلالت كند بر اينكه معناى ديگرى از اين كلمه منظور است . اين را هم بايد دانست كه موضوعات سه گانه ، يعنى دعوت به خير ، و امر به معروف ، و نهى از منكر ، بحثهاى تفسيرى بس طولانى و عميق دارد كه ان شاء اللَّه در موارد ديگرى كه مناسب باشد متعرض آنها و همچنين بحثهايى علمى و نفسى و اجتماعى مربوط به آن مىشويم . * ( « وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ . . . » ) * بعيد نيست كه جمله * ( « مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ » ) * متعلق باشد فقط به جمله : « و اختلفوا » و در اين صورت مراد از « اختلاف » ، تفرق از حيث اعتقاد و مراد از « تفرق » اختلاف و تشتت از حيث بدنها است . و اگر تفرق را جلوتر از اختلاف ذكر فرمود ، براى اين بود كه تفرقه و جدايى بدنها از يكديگر ، مقدمه جدايى عقايد است ، چون وقتى يك قوم به هم نزديك و مجتمع و مربوط باشند ، عقايدشان به يكديگر متصل و در آخر از راه تماس و تاثير متقابل متحد مىشود . و اختلاف عقيدتى در بينشان رخنه نمىكند . بر عكس وقتى افراد از يكديگر جدا و بريده باشند ، همين اختلاف و جدايى بدنها باعث اختلاف مشربها و مسلكها مىشود و به تدريج هر چند نفرى داراى افكار و آرايى مستقل و جداى از افكار و آراى ديگران مىشوند و تفرقه و جدايى باطنى هم پيدا نموده شق عصاى وحدتشان مىشود . پس كانه خداى تعالى خواسته است بفرمايد : شما مسلمانان مثل آن امتها نباشيد كه در آغاز بدنهايشان از يكديگر جدا شد و از جماعت خارج شدند و در آخر اين جدايى از اجتماع ، سبب شد كه آراء و عقائدشان هم مختلف گردد . و مىبينيم كه خداى تعالى اين اختلاف را در مواردى از كلامش به بغى نسبت داده مثلا فرموده : « وَمَا اخْتَلَفَ فِيه إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوه مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ » « 1 » با اينكه مساله ظهور اختلاف در آراء و عقائد ، امرى ضرورى است و جلوگيرى افراد از آن ممكن نيست ، چون

--> ( 1 ) اگر بعد از آمدن آياتى بين و روشن باز هم اختلاف كردند ، براى آن دشمنىهايى بود كه با يكديگر داشتند . « سوره بقره ، آيه 213 » .