ترديدى در ارتباط آنها به يكديگر نيست ، نازل نشده باشد . و در سابق ( در تفسير آيه : قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا . . . ) « 1 » توجه فرموديد كه نظير اين اشكال در آنجا هم بود ، چون تاريخ نزول آن با تاريخ آيات قبل و بعدش تطبيق نمىكرد . و چه بسا كه مفسرين در توجيه و پاسخ اين اشكال گفته باشند : خطاب در اين آيه هم مانند آيه قبل و بعدش به بنى اسرائيل است . و حاصل معنايش بعد از آن توبيخها و ملامتها كه در سابق از ايشان شد - كه چرا اينقدر مال دوست هستيد ، و مال و منال را بر دين خدا ترجيح مىدهيد - اين است كه شما در ادعاى خود كه مىگوئيد با خدا و انبياى او نسبت داريد و اهل بر و تقوا مىباشيد . دروغ مىگوئيد ، براى اينكه شما اموال زبده و گرانبهاى خود را بيش از خدا و راه خدا دوست مىداريد و در بذل آن بخل مىورزيد ، و جز اموال پس مانده ها و بنجل را در راه او انفاق نمىكنيد ، چيزى را انفاق مىكنيد كه دلها تعلقى به آن ندارد . و اعتنايى به از بين رفتن آن و گم شدنش نمىكند با اينكه هيچ كس به خير و بر نمىرسد مگر با انفاق چيزى كه دوست بدارد ، و زبده مال او باشد . چون راه خدا گنجينه اى است كه اموال پسنديده شما در آن فوت نمىشود . اين خلاصه توجيهى است كه پيرامون اتصال آيه به ما قبل و ما بعدش گفته شده ، ولى همه مىدانند كه بيهوده دست و پا زدن است . و اما ارتباط بقيه آيات به آيات قبل روشن است و هيچ ترديدى در آن نيست . * ( « لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ » ) * كلمه « تنالوا » جمع حاضر از مضارع « نيل » است . و نيل به معناى رسيدن به چيزى است و كلمه « بر » به معناى باز بودن دست و پاى آدمى در كار خير مىباشد . راغب مىگويد : كلمه « بر » ( بفتحه باء ) در مقابل كلمه « بحر » مىباشد و به معناى خشكى است و چون اولين تصورى كه از خشكىها و بيابانها به ذهن مىرسد ، وسعت و فراخناى آن است . لذا كلمه « بر » ( بكسره باء ) را از آن گرفتند تا در مورد توسع در فعل خير استعمال كنند . « 2 » و منظورش از « فعل خير » اعم از فعل قلب و فعل بدن است ، هم به فعل قلب - از قبيل اعتقاد حق و نيت طاهره - شامل مىشود ، و هم به فعل جوارح - از قبيل انفاق در راه خدا و ساير اعمال صالح - هم چنان كه مىبينيم در آيه زير كلمه « بر » در هر دو قسم از خوبى استعمال شده است .

--> ( 1 ) « سوره آل عمران ، آيه 64 » . ( 2 ) مفردات راغب ص 40 .