صاحبش به سوى نجات و رستگارى ، راه نمىيابد . و به همين جهت بعضى در تفسير جمله : « و شهدوا . . . » گفته‌اند : كه اين جمله عطف است بر كلمه « ايمانهم » چون هر چند اين كلمه اسم است و به فعل عطف نمىشود ، ليكن اسمى است به معناى فعل و معنايش اين است كه : « ايمان آوردند » منتها « بعد ان آمنوا » ، در نتيجه تقدير آيه چنين مىشود : « كفروا بعد ان آمنوا و شهدوا . . . » البته ممكن هم هست و او را حاليه بگيريم ، و بگوئيم حرف « قد » ى در تقدير جمله مذكور است و تقدير كلام « كفروا بعد ان آمنوا و قد شهدوا . . . » است يعنى « كفر ورزيدند ، بعد از آنكه ايمان آورده بودند ، در حالى كه شهادت هم داده بودند . » * ( « أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّه وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ( 87 ) خالِدِينَ فِيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ » ) * در سابق در تفسير آيه : « أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّه وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ » گفتيم كه معناى برگشت همه لعنتها بر آنان چيست . * ( « إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا » ) * يعنى : مگر كسانى كه بعد از اين سوابق توبه كنند ، و به اصلاح و صلاح درآيند و مراد از اين قيد اين است كه توبه شان صرف ادعا نباشد ، بلكه توبه اى باشد كه ما فات و گذشته را جبران نمايد ، و لكه كفر را از دامن دلشان بشويد و باطنشان را پاك سازد . و اين همان توبه نصوح است نه اينكه مراد از آن ، اعمال صالحه باشد ، چون هر چند كه به صلاح درآمدن ، خود به خود اعمال را هم صالح مىكند . ( زيرا دل صالح و قلب پاك جز به اعمال صالح فرمان نمىدهد . ) و ليكن خود عمل صالح نمىتواند مقوم و مايه ثبات توبه باشد و حتى ركنى از اركان آن هم نيست . و آيه هم بر چنين معنايى دلالت ندارد . و در جمله : * ( « فَإِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * علت در جاى معلول قرار گرفته ، و تقدير كلام : « فيغفر اللَّه له و يرحمه ، فان اللَّه غفور رحيم » است يعنى : « خداى تعالى او را مىآمرزد و رحم مىكند ، براى اينكه خداى تعالى آمرزنده و رحيم است . » * ( « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ ( 90 ) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الأَرْضِ » ) *

--> ( 1 ) « سوره بقره ، آيه 159 » .