اتَّبَعُوه وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّه وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ » ) * . « 1 » مؤلف قدس سره : اين داستان به طريقى ديگر از طرق اهل سنت روايت شده و از طرق اهل بيت ع نيز آمده و اگر ما همه قصه را با اينكه طولانى بود نقل كرديم ، براى اين بود كه فوائد مهمى در بيان گرفتاريهاى مهم مسلمانان صدر اسلام و مهاجرين نخستين داشت نه اينكه خواسته باشيم بگوئيم اين قصه سبب نزول آيه بوده است . و در تفسير عياشى از امام صادق ع در ذيل آيه : * ( « ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا » ) * آمده كه فرمود : امير المؤمنين ع فرمود : ابراهيم نه يهودى بود كه به طرف مغرب نماز خوانده باشد و نه نصرانى بود كه به طرف مشرق نماز خوانده باشد بلكه حنيف بود و مسلمانى بر دين محمد ص . « 2 » مؤلف قدس سره : در بيان سابق معناى اين حديث گذشت كه چگونه ابراهيم بر دين محمد ص بوده ، و در اين روايت قبله بودن كعبه هم اعتبار شده ، چون تحويل قبله در مدينه واقع شد ، و شهر مكه و خانه كعبه تقريبا در سمت جنوبى مدينه است و يهود و نصارا قبله بودن كعبه را نپذيرفتند و اين باعث شد كه يهود از طرف مكه به طرف مغرب كه بيت المقدس نسبت به مدينه در آن طرف است توجه كنند ، نصارا هم كه هميشه به طرف مشرق نماز مىخواندند ، لذا قرآن كريم در آيه : « وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً . . . » مسلمين را امتى وسط و اين دو طائفه را منحرف از حد وسط معرفى نموده است و لفظ آيه شريفه هم اين عنايت را تاييد نموده و مىفرمايد : ابراهيم يهودى و متمايل به سوى غرب ، و نصرانى و متمايل به سوى شرق نبود ، بلكه حنيف و در حد ميان بود و سخن كوتاه اينكه روايت در صدد بيان عنايت لطيفى است و چيزى بيش از اين نمىخواهد بگويد ، ( پس كسى گمان نكند كه معناى عبارت « و مسلمانى بر دين محمد ص بود » اين است كه ابراهيم خليل ع تابع شريعتى بود كه قرنها بعد از او طلوع مىكرده « مترجم » ) . و در كافى از امام صادق ع روايت آورده كه فرمود : معناى « حنيفا » اين است كه ابراهيم خالص و مخلص بود و كمترين شايبه اى از شرك و بتپرستى در او نبود . « 3 »

--> ( 1 ) كتاب مجموعة من التفاسير طبع بيروت ( البيضاوى النسقى الخازن ابن عباس ج 4 ص 516 - 517 - 518 ) . ( 2 ) تفسير عياشى ج 1 ص 177 ح 60 . ( 3 ) كافى ج 2 ص 15 ح 1 .