* ( « ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا . . . » ) * تفسير اين آيه در چند سطر قبل گذشت ، در اينجا بعضى گفته‌اند نه تنها يهود و نصارا ادعا مىكردند كه ابراهيم بر دين ما است بلكه عرب جاهليت بتپرست هم ادعا مىكردند كه بر دين حنيف دين ابراهيم عليه السلامند ، حتى اهل كتاب به مشركين لقب حنفاء داده بودند و هر گاه كلمه « حنفيت » به كار مىرفت از آن وثنيت مىفهميدند . بنا بر اين بعد از آنكه خداى تعالى در آيه مورد بحث ابراهيم را حنيف ناميد و فرمود : * ( « وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً » ) * ، لازم بود اين توصيف را بيان كند ، تا به اصطلاح غلط دوران جاهليت مخلوط نشود و كسى توهم نكند كه ابراهيم هم مانند بتپرستان بتپرست بود و به همين منظور دنبالش كلمات * ( « . . . مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ » ) * را به ياد آورد تا بفهماند منظور از حنيف بودن آن جناب آن معناى غلط نيست ، و او همچون عرب جاهليت مشرك نبود بلكه پيرو دينى بود كه مرضى نزد خدا است و آن اسلام است يعنى تسليم خدا بودن . * ( « إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوه وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا » ) * اين آيه در موضع تعليل براى كلام سابق و بيان حقيقت مطلب در اين مقام است و معنايش اين است كه - و خدا داناتر است - اين پيامبر معظم يعنى ابراهيم اگر با ساير افراد بشر كه بعد از او آمدند ، چه دينداران و چه غير ايشان مقايسه شود ، حق اين است كه نبايد او را تابع پيروان حق بعد از او پنداشت ، و معنا ندارد او را كه تابع حق است ، پيرو كسانى كه هنوز به دنيا نيامده‌اند و پيروى از حق مىكنند دانست ، بلكه خود او بايد در پيروى حق ، معيار آيندگان قرار گيرد و معلوم است كه از ميان همه آيندگان كسانى نزديكتر به آن جناب يعنى به پيامبرى صاحب كتاب و شريعتند كه در پيروى حق از او پيروى كنند و متصف به پابندى دينى باشند كه آن جناب آورده ، پس از تمامى مردم عصر نزول قرآن كريم هم نزديكتر به ابراهيم ع پيامبر اسلام و كسانى هستند كه به آن جناب ايمان آورده ، براى اينكه تنها اينانند كه بر طريقه اسلامى هستند كه خداى تعالى ابراهيم ع را بر آن اصطفاء فرموده و همچنين هر كسى است كه تا روز قيامت او را پيروى كند نه كسانى كه به آيات قرآنى او كفر ورزيده ، حق را با باطل درآميزند و مشتبه سازند . و اينكه فرمود : * ( « لَلَّذِينَ اتَّبَعُوه » ) * ، با اينكه ممكن بود بفرمايد : « ان اولى الناس بابراهيم هذا النبى و الذين آمنوا » ، تعريض و كنايه اى است به اهل كتاب ، يعنى يهود و نصارا ، مىخواهد بفهماند شما هيچ ارتباطى به ابراهيم نداريد ، براى اينكه شما او را در تسليم شدنش در برابر خدا پيروى نكرديد .