. . . يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّه خَمْراً ، وَأَمَّا الآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِه ، قُضِيَ الأَمْرُ الَّذِي فِيه تَسْتَفْتِيانِ » « 1 » . و در جاى ديگر خطاب به يوسف مىفرمايد : « وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الأَحادِيثِ » « 2 » . و نيز مىفرمايد : « وَلِنُعَلِّمَه مِنْ تَأْوِيلِ الأَحادِيثِ » « 3 » . باز در جاى ديگر از يوسف نقل فرموده كه در مناجاتش با خداى تعالى گفت : « وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الأَحادِيثِ » « 4 » . پس ملاحظه كرديد كه در تمامى اين موارد از داستان يوسف كلمه « تاويل » در حوادثى استعمال شده كه سرانجام رؤيا به آن حوادث منجر مىشود ، و آنچه صاحب رؤيا در خواب مىبيند صورت و مثالى از آن حوادث است ، پس نسبتى كه ميان آن حوادث و ميان رؤياها هست همان نسبتى است كه ميان صورت و معنا است ، صورتى كه ، معنا به آن صورت جلوه مىكند . و به عبارت ديگر نسبتى است كه ميان حقيقت مجسم شده با مثال آن حقيقت است هم چنان كه در آياتى كه از داستان موسى و خضر ( ع ) نقل كرديم جريان از اين قرار بود و در آيه شريفه : « وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ . . . وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا » « 5 » نيز از همين باب است . از دقت در آيات قيامت به دست مىآيد كه در آن آيات نيز جريان بدين منوال است ، و لفظ تاويل در آن آيات هم همين معنا را مىدهد ، مثلا در آيه :

--> ( 1 ) و با يوسف دو جوان به زندان افتادند ، يكى از آن دو نفر به يوسف گفت : من در خواب مىبينم براى ساختن شراب ، انگور مىفشارم ، ديگرى گفت : من هم در خواب ديدم كه بر بالاى سر ، نانى راى حمل مىكنم و مرغان از آن نان مىخورند ، حال بگو ، تاويل اين دو رؤيا چيست ؟ كه ما تو راى از نيكوكاران تشخيص داده‌ايم . . . يوسف گفت : اى دو رفيق زندانى من ، يكى از شما از زندان نجات مىيابد ، و ساقى شراب دربار مىگردد ، و آن ديگرى بدار آويخته مىشود ، و آن قدر بر بالاى دار مىماند كه مرغان از گوشت سرش مىخورند ، اين قضايى است كه در باره امرى كه مىپرسيد حتمى شده است . سوره يوسف آيه 41 . ( 2 ) خداى تعالى تو راى نصيبى از تاويل احاديث آموخته است . سوره يوسف آيه 6 . ( 3 ) ما از اين كار غرضها داشتيم كه يكى از آنها اين بود كه او راى بهره اى از علم تاويل ، احاديث بياموزيم . سوره يوسف آيه 21 . ( 4 ) و « خدايا » تو مرا سهمى از تاويل احاديث آموختى . سوره يوسف آيه 101 . ( 5 ) سوره اسرى آيه : 35 .