شنيدن امرى قلبى است . و اما تشخيص و علم محدث به اينكه آنچه مىشنود گفتار فرشته است نه القائات شيطانى ، امرى است كه خارج از معيارهاى معمولى تشخيص است ، بلكه با تاييدى از ناحيه خداى سبحان و تسديد او است ، هم چنان كه مضمون روايت محمد بن مسلم كه گذشت آن را تاييد مىكند ، چون در آن روايت آمده بود : « خداى تعالى سكينت و آرامشى به او مىدهد كه با آن فرشته را از غير فرشته تشخيص مىدهد » و توضيحش اين است كه القاى شيطانى دو جور تصور مىشود : يكى اينكه اين القا مطلبى باطل و به همان صورت باطلش باشد ، كه معلوم است انسان مؤمن به خوبى آن را تشخيص مىدهد كه سخن ملائكه مكرمين نمىتواند باشد ، ملائكه اى كه خداى تعالى در معرفتشان فرموده : « لا يَعْصُونَ اللَّه ما أَمَرَهُمْ » « 1 » ، و يا باطل در صورت حق است و معلوم است كه باطل لوازمى كه دارد نيز باطل است ، در اينجا نور الهى كه همواره ملازم بنده مؤمن خدا است ، حال آن باطل را براى مؤمن روشن مىسازد كه آيه شريفه : « أوَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناه وَجَعَلْنا لَه نُوراً يَمْشِي بِه فِي النَّاسِ » « 2 » ، بيانگر اين نور است ، ولى در عين حال نزعه شيطان و وسوسه او بىاضطراب هم نيست و قلب را دچار تزلزل مىسازد ، هم چنان كه ياد خدا و سخن او از وقار و سكينت و اطمينان خاطر خالى نيست ، هم چنان كه قرآن كريم در باره اضطراب آوردن وسوسه شيطان مىفرمايد : « ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَه » « 3 » و در باره ياد خدا و ذكر او مىفرمايد : « أَلا بِذِكْرِ اللَّه تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ » « 4 » و نيز در باره اولى فرموده : « إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ » « 5 » . پس سكينت و طمانينه در هنگام ملهم شدن انسان به يك الهام ، حال چه اينكه به صورت سخنى باشد كه گويا كسى به گوش انسان مىخواند و يا قلبى باشد كه به دل خطور كند ، خود دليل بر اين است كه آن سخن و اين خطور القائات رحمانى است نه شيطانى ، هم چنان كه اضطراب و قلق در هنگام ملهم شدن آدمى به آن قسم الهام ، دليل است بر اينكه القاء

--> ( 1 ) خدا را در آنچه دستورشان بدهد نافرمانى نمىكنند . ( 2 ) آيا كسى كه مرده بود ، ما او را زنده كرديم و برايش نورى قرار داديم كه با آن نور در بين مردم آمد و شد مىكند مثل ديگران است ؟ « سوره انعام ، آيه 122 » . ( 3 ) ( با شمايم ) اين شيطان است كه اولياى خود را مىترساند . « سوره آل عمران ، آيه 175 » . ( 4 ) آگاه باش كه ياد خدا دلها را اطمينان مىدهد . « سوره رعد ، آيه 28 » . ( 5 ) كسانى كه در صدد حفظ خود هستند ، وقتى شيطانها اطراف دلش را احاطه مىكنند ، به ياد خدا مىافتند و ناگهان بصيرت خود را در مىيابند . « سوره اعراف ، آيه 201 » .