پيروى ما از عمل او به آن معارف عمل هم كرده‌ايم و اگر رسول از آنچه مردم را بدان مىخواند تخطى و تعدى كرده باشد ، مردم نمىتوانند شهادت دهند به اينكه بدانچه خدا نازل كرده ، ايمان آورده و رساننده آن را پيروى كرده‌اند . و ظاهرا اين شهادت همان حقيقتى است كه آيه شريفه : « فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ » « 1 » ، به آن اشاره كرده كه همان شهادت بر تبليغ است و اما آيه شريفه : « وَإِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ ، يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ » « 2 » ، مربوط به شهادت بر حقانيت رسالت رسول است نه شهادت بر اينكه رسول رسالت خود را تبليغ كرده ( و خدا داناتر است ) . و چه بسا بشود از اينجاى سخنشان ، بعد از استشهاد رسول بر اسلام خود ، كه گفتند : « فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ » استفاده كرد : درخواستشان اين بوده كه خداى تعالى ايشان را جزء گواهان و شهداى اعمال قرار دهد و ما در باره گواهان اعمال در ذيل آيه : « رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ ، وَأَرِنا مَناسِكَنا » « 3 » كه حكايت دعاى ابراهيم و اسماعيل ع است بحث مفصلى ايراد نموديم ، خواننده عزيز به تفسير آن آيه مراجعه كند . * ( « وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّه وَاللَّه خَيْرُ الْماكِرِينَ » ) * منظور از « مكر كنندگان » بنى اسرائيل هستند كه عليه عيسى ع توطئه كردند ، توطئه اى كه جمله * ( « فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ . . . » ) * به آن اشاره دارد و ما در ذيل آيه : « وَما يُضِلُّ بِه إِلَّا الْفاسِقِينَ » « 4 » ، در معناى مكرى كه به خدا نسبت داده شده بحث كرديم . * ( « إِذْ قالَ اللَّه يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ » ) * مصدر « توفى » به معناى گرفتن چيزى بطور تام و كامل است ، و به همين جهت در موت

--> ( 1 ) بطور قطع از هر مردمى كه برايشان رسول فرستاده شده و از هر رسولى كه به سوى مردمى گسيل شده بازخواست خواهيم كرد . « سوره اعراف آيه 6 » . ( 2 ) و چون وحى نازل شده به رسول را مىشنوند ، ديدگان ايشان را مىبينى كه از شوق شناختن حق اشك مىريزد ، مىگويند پروردگارا ايمان آورديم ، پس ما را در زمره شاهدان بنويس « سوره مائده ، آيه 83 » . ( 3 ) ( ابراهيم و اسماعيل ) عرض كردند پروردگارا اول ما را تسليم فرمان خودگردان و فرزندان ما را هم به تسليم و رضاى خود بدار . « سوره بقره ، آيه 128 » . ( 4 ) آن كسانى كه كافر شدند مىگويند خداوند با اين مثل گمراه نمىكند مگر فاسقان را « سوره بقره ، آيه 26 » .