و همچنين وقتى آيه نسخ شده را با آيه ناسخ مقايسه مىكند آن وقت مىفهمد كه عمر اولى در اصل كوتاه بوده ، و حكمش محدود به حدى از زمان بوده و بعد از آن زمان ، كه همان زمان نزول آيه ناسخ باشد ، حكمش از اعتبار مىافتد ، و همچنين مثالهايى نظير اين سه مثل . پس اين بود آن معنايى كه از دو كلمه « محكم » و « متشابه » به ذهن مىرسد ، و فهم ساده ، آن را از مجموع آيه مورد بحث مىفهمد ، چون اگر فرض كنيم كه حتى تمامى آيات قرآنى متشابه است ، آيه مورد بحث ، بطور قطع آيه ايست محكم كه حتى ساده ترين فهمها هم آن را مىفهمد . و اگر فرض كنيم كه اين آيه از آيات متشابه است آن وقت تمامى آيات قرآن متشابه مىشود ، ديگر جا ندارد كه آيات را به دو قسم ، محكم و متشابه تقسيم كند ، و بفرمايد : * ( « هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ » ) * و ديگر جمله : * ( « هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ » ) * دردى را دوا نخواهد كرد ، براى اين كه فرض كرديم خودش هم متشابه است . و نيز ، ديگر آيه شريفه : « كِتابٌ فُصِّلَتْ آياتُه قُرْآناً عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ بَشِيراً وَنَذِيراً » « 1 » معناى صحيحى نخواهد داشت . و نيز احتجاج خداى عز و جل در آيه شريفه : « أفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّه لَوَجَدُوا فِيه اخْتِلافاً كَثِيراً » « 2 » ، عليه آنهايى كه در آيات قرآن تدبر نمىكنند احتجاجى صحيح نمىبود . و همچنين آيات ديگر كه قرآن را « هدايت » ، « نور » ، « تبيان » ، « بيان » ، « مبين » ، « ذكر » و امثال آن توصيف كرده ، معناى صحيحى نخواهد داشت . علاوه بر اينكه هر كس آيات قرآن را از اول تا آخر مورد دقت قرار دهد ، هيچ شكى نمىكند در اينكه حتى يك آيه از آن ، بدون مدلول و معنا ( بطورى كه خواننده هيچ معنايى از آن نفهمد ) وجود ندارد ، بلكه تمامى آيات آن ، ناطق به مدلول خود هست ، حال يا مانند آيات محكم ناطق به يك مدلول و معنا است ، بطورى كه هيچ عارف به كلامى در آن شك نمىكند و يا مانند آيات متشابه كه بين چند معنا مشتبه است و با صراحت مىدانيم كه يكى از آن معانى مراد است . چيزى كه هست اين است كه خواننده در اينكه كداميك از آن معانى مقصود است

--> ( 1 ) حم سجده آيه 4 . ( 2 ) كه چرا تدبر نمىكنند و نمىفهمند ، كه اگر اين كتاب از ناحيه غير خدا بود اختلافهاى بسيارى در آن مىيافتند . سوره نساء آيه 82 .