گفت : حضور آن جناب عرضه داشتم قرآن كريم مىفرمايد : * ( « قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ ، تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ ، وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ » ) * آيا جز اين است كه ملك بنى اميه را خدا به آنان داده ؟ فرمود : « اينطور كه تو فكر كرده اى نيست ، خداى عز و جل ملك را به ما داد ، ولى بنى اميه از دست ما ربودند ، همانطور كه خدا به مردى جامه نو مىدهد ، ولى چپاولگرى آن را از دست وى مىربايد ، هم چنان كه نبايد گفت خدا به چپاولگر جامه روزى كرده ، چون جامه مال او نيست ، همين طور نبايد گفت خدا به بنى اميه ملك داده است » . مؤلف : نظير اين روايت را عياشى « 1 » از داود بن فرقد از امام صادق ( ع ) نقل كرده ، البته منظور امام ( ع ) دادن تشريعى است ، نه تكوينى چون از نظر تكوين ملك بنى اميه را هم خداى تعالى داده ، در سابق هم گفتيم كه دادن ملك دو جور است ، يكى تكوينى يعنى آفريدن ، و در دسترس گذاشتن آن ، به طورى كه انسان صاحب ملك ، قدرتش را در بين مردم گسترش دهد ، و در بين آنان نفوذ كلمه و امر مطاع و خواست بىچون و چرا داشته باشد ، حال چه به عدالت ، و چه به ظلم . هم چنان كه خود خدا ملك جابرانه نمرود را هم از خودش دانسته و فرموده : « أَنْ آتاه اللَّه الْمُلْكَ » « 2 » كه ان شاء اللَّه در معناى تكوينى بودن اين عطيه بحث خواهيم كرد . و دوم عطيه تشريعى و آن عبارت است از اينكه خداى تعالى حكم كند به اينكه فلانى بايد حكمران شما باشد ، و اطاعتش بر شما واجب است . هم چنان كه در باره طالوت چنين حكمى رانده ، و فرموده : « إِنَّ اللَّه قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً » « 3 » و اثر اين ملك وجوب اطاعت مردم از او و ثبوت ولايت او بر مردم است ، كه محققا جز به عدل نمىتواند باشد ، و اين مقام خود مقامى است ارجمند ، و پسنديده نزد خداى سبحان و آنچه كه بنى اميه داشتند ملك به معناى اول و اثر آن بود ، و گويا امر بر راوى حديث مشتبه شده ، و ملك را به معناى اول گرفته و اثرش را اثر ملك به معناى دوم پنداشته ، و خيال كرده حالا كه ملك تكوينى در اختيار بنى اميه قرار گرفته شرعا هم مردم محكوم به اطاعت از ايشانند ، لذا امام ( ع ) او را متوجه كرد كه بنى اميه داراى اين ولايت تشريعى نبودند ، و ولايت تشريعى خاص ائمه اهل بيت است . و به عبارت ديگر ملكى كه بنى اميه به دست آوردند ملكى بود پسنديده اگر در دست ائمه اهل بيت قرار مىگرفت ، و چون در دست بنى اميه قرار گرفته ملكى است مذموم ، براى

--> ( 1 ) تفسير عياشى ج 1 ص 166 . ( 2 ) سوره بقره آيه 58 . ( 3 ) خداى تعالى طالوت را مبعوث كرد تا پادشاه شما باشد ( سوره بقره آيه 247 ) .