است ، براى اينكه او شارع هر قانون است ، و در نتيجه به حكم خودش در آنچه كه ملك مردم است تصرف قانونى مىكند ، هم چنان كه يك مليك بشرى در آنچه كه در دست رعاياى خود هست تصرف مىكند ، و قرآن كريم هم او را مليك مردم خوانده و فرمود : « قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَلِكِ النَّاسِ » « 1 » و در اينكه آنچه در اختيار مردم است ، مال خدا است ، و خدا به ايشان داده و فرموده : « وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوه ، وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّه لا تُحْصُوها » « 2 » . و نيز مىفرمايد : « وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيه » . « 3 » و نيز فرموده : « وَما لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّه ، وَلِلَّه مِيراثُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ » . « 4 » و باز فرموده : « لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » « 5 » ، بنا بر اين خداى تعالى آنچه را در دست انسانهاى قبل از ما بود مالك بود ، و آنچه در دست ما است ، مالك است ، و به زودى وارث ما نيز خواهد شد . از دقت در آنچه گذشت روشن مىگردد كه آيه شريفه : * ( « اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ . . . » ) * داراى اين زمينه است كه اولا بيان كند ملك ( بكسره ميم ) خدا نسبت به ملك ( بضمه ميم ) را و مالكيتش نسبت به ملك ( بضمه ميم ) را كه ملك بر روى ملك ( بضمه ميم ) است . در نتيجه او ملك همه ملوك است ، كه ملك را به هر ملكى كه بخواهد مىدهد ، هم چنان كه فرمود : « أَنْ آتاه اللَّه الْمُلْكَ » « 6 » و نيز فرمود : « وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً » . « 7 » و ثانيا با جلوتر آوردن اسم جلاله ( اللَّه ) مىخواهد سبب مالك الملك بودن و ملك الملوك بودن خدا را برساند ، و آن اين است كه خدا ( اللَّه است ) كه كبريائيش ما فوق همه بزرگىها است ، و اين دلالت روشن و واضحى است . و ثالثا مىخواهد بفهماند كه مراد از ملك در آيه شريفه ( و خدا داناتر است ) اعم است از ملك حقيقى و اعتبارى ، براى اينكه امرى كه در آيه اول آورد ، و فرمود : بگو بار الها تويى

--> ( 1 ) سوره ناس آيه 2 . ( 2 ) سوره ابراهيم آيه 34 . ( 3 ) انفاق كنيد ، از آنچه خدا از ديگران گرفته به شما داده سوره حديد آيه 7 . ( 4 ) شما را چه وا مىدارد كه در راه خدا انفاق نكنيد با اينكه ميراث آسمانها و زمين از آن خدا است . سوره حديد آيه 10 . ( 5 ) امروز ملك از آن كيست ؟ از آن خداى واحد قهار سوره مؤمن آيه 16 . ( 6 ) سوره بقره آيه 258 . ( 7 ) ما به ايشان سلطنتى عظيم داديم سوره نساء آيه 54 .