احتجاج كردند ، * ( « فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّه وَمَنِ اتَّبَعَنِ . . . » ) * « 1 » . و اين است همان دين واحد ، و بعد از خود دين ، ديگر هيچ حجتى در امر دين نيست . آن گاه از ايشان بپرس : « ء اسلمتم » آيا اسلام آورده‌ايد ؟ اگر اسلام آورده باشند ، و تسليم شده باشند ، كه راه را يافته‌اند ، و قطعا آنچه ما بر تو و بر انبياى قبل از تو نازل كرده‌ايم را قبول مىكنند ، و ديگر نه هيچ حجتى عليه آنان هست و نه بعد از اين ، مخاصمه اى بين شما و ايشان خواهد بود و اگر اسلام نياورند ، و از اسلام اعراض كنند ، باز هم فائده اى در احتجاج و مخاصمه با ايشان نيست ، سر به سرشان نگذار ، براى اينكه سزاوار نيست در باره امر واضح و ضرورى مخاصمه شود ، اين مطلب كه دين عبارت است از تسليم خدا شدن چيزى نيست كه بر سر آن بگو مگو شود ، و تو هم به جز ابلاغ ، وظيفه اى ندارى . خداى سبحان در اين آيه بين اهل كتاب و اميين جمع كرده و فرموده : به اهل كتاب و اميين بگو : آيا تسليم خدا هستيد يا نه . . . و اين بدان جهت است كه دين اختصاص به كسى ندارد ، چه مشرك و چه اهل كتاب ، همه بايد تسليم خدا باشند . و نيز در آيه شريفه ، اسلام را متعلق بر كلمه « وجه » كرده ، و وجه هر چيزى آن طرفى است كه رو به تو باشد ، ممكن هم هست وجه در اينجا به معناى اخص كلمه باشد كه همان چهره آدمى است ، چون چهره و صورت ، محل اجتماع همه حواس و يا بيشتر آن است ، و اگر چهره انسان تسليم خدا شود ، « شنوايى » ، « بينايى » ، « چشايى » ، « بويايى » و « لامسه » نيز تسليم شده و در حقيقت همه بدن تسليم شده است ، علاوه بر اينكه تسليم شدن چهره ، دلالت مىكند بر اقبال و خضوع در برابر امر الهى ، و اگر جمله : * ( « وَمَنِ اتَّبَعَنِ » ) * را عطف بر ما قبل نمود ، با اينكه مىتوانست بفرمايد : « اسلمنا - ما مسلمانان تسليم امر خدا هستيم » براى اين بود كه هم احترام رسول خدا ( ص ) را حفظ كرده باشد ، و هم تابعيت مردم از آن جناب را . * ( « وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالأُمِّيِّينَ أأَسْلَمْتُمْ . . . » ) * . منظور از اميين مشركين است ، و علت نامگذارى مشركين به اميين اين است كه قبلا نام اهل كتاب را برده بود و اهل كتاب مشركين را امى ( بىسواد ) لقب داده بودند . هم چنان كه خداى تعالى از ايشان حكايت كرده كه گفتند : « لَيْسَ عَلَيْنا فِي الأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ » ، براى ما اهل كتاب تعدى به حقوق ديگران اشكال ندارد « 2 » و كلمه « امى » در لغت به

--> ( 1 ) بگو من وجه خود را تسليم خدا كردم پيرو من نيز . ( 2 ) سوره آل عمران آيه 75 .