است كه خير هر شخص و يا قوه مدركه و داراى اراده عبارت است از چيزهايى كه علم بدان دارد ، و آن را مىخواهد ، و شر او عبارت است از چيزى كه آن را مىشناسد ولى نمىخواهد . پس به دست آمد كه سعادت انسان در آخرت به همين است كه به آنچه از لذائذ كه در دنيا مىخواست برسد ، چه خوردنيش ، و چه نوشيدنش ، و چه لذائذ جنسيش ، و چه لذائذى كه در دنيا به تصورش نمىرسيد ، و در عقلش نمىگنجيد ، و در آخرت عقلش به آن دست مىيابد ، و رسيدن به اين لذائذ همان بهشت است ، و شقاوتش به نرسيدن به آنها است ، كه همان آتش است ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده : « لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فِيها ، وَلَدَيْنا مَزِيدٌ » « 1 » . * ( « الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَقِنا عَذابَ النَّارِ » ) * اين آيه شريفه توصيف متقين است ، كه در آيه : * ( « لِلَّذِينَ اتَّقَوْا » ) * سخن از ايشان رفت ، و ايشان را اينطور توصيف مىكند كه مىگويند : « ربنا » و در اين كلمه با ذكر ربوبيت خدا اظهار عبوديت نموده ، از او كه پرورش دهنده ايشان است مىخواهند به حالشان رحم كند ، و حاجتشان را برآورد * ( « إِنَّنا آمَنَّا . . . » ) * . در اين جمله منظورشان اين نيست كه بر خدا منت نهند ، كه ما به تو ايمان آورده‌ايم ، چون بفرموده خدا در آيه : « بَلِ اللَّه يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلإِيمانِ » « 2 » همه منتها را خدا بر ما دارد ، كه به سوى ايمان هدايتمان كرد ، بلكه منظورشان اين است كه از خدا بخواهند وعده اى كه به بندگانش داده كه « وَآمِنُوا بِه يَغْفِرْ لَكُمْ » به وى ايمان آوريد تا شما را بيامرزد « 3 » در حق آنان منجز و عملى سازد ، و به همين جهت جمله ، * ( « فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا . . . » ) * را با آوردن حرف « فا » بر سر آن متفرع بر گفتار قبلى خود كردند ، و در اينكه گفتار خود را با حرف « ان » تاكيد كردند ، براى اين بود كه بر صدق و ثباتشان در ايمان دلالت كند . در اينجا سؤالى پيش مىآيد ، و آن اين است كه ، چرا بعد از جمله : * ( « فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا » ) * جمله : * ( « وَقِنا عَذابَ النَّارِ » ) * را اضافه كردند ؟ با اينكه بعد از مغفرت ديگر آتشى نمىماند ؟ . جواب اين است كه : خير ، مغفرت مستلزم تخلص از عذاب نيست به اين معنا كه نگهدارى از عذاب آتش هم فضلى جداگانه از ناحيه خدا است ، كه به هر يك از بندگانش

--> ( 1 ) در بهشت هر چه بخواهند در اختيار دارند ، و نزد ما بيشتر از آن هم هست . سوره ق ، آيه 35 . ( 2 ) سوره حجرات آيه 17 . ( 3 ) سوره احقاف آيه 31 .