حال به گفتارى كه در تفسير آيه مورد بحث داشتيم برگشته و نكاتى را متذكر مىشويم : نكته اول : از ظاهر جمله : * ( « زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ » ) * بر مىآيد كه فاعل زينتگرى ، غير از خداى تعالى است يعنى يا شيطان است ، و يا نفس ، دليل گفته ما دو نكته است ، اول اينكه مقام آيه مقام مذمت كفار به اين رفتار انحرافى است ، كه به لذائذ مادى از مال و اولاد اعتماد نموده ، و به خاطر اينكه شيطان اين انحراف را در نظرشان جلوه داد خود را از خدا بىنياز دانستند ، و در مثل چنين مقامى زينتى تناسب دارد كه باعث غفلت از خدا باشد ، و چنين زينتگرى لايق به ساحت مقدس خدا نيست . نكته دوم : اينكه اگر اين زينتگرى كار خداى تعالى باشد قهرا مراد از آن همان ميل غريزى است كه انسان به اين لذائذ مادى دارد ، و اگر مراد اين بود ، جا داشت تعبير فرمايد : « زين للانسان حب الشهوات » و يا بفرمايد : « زين لبنى آدم » و امثال اين تعبيرات ، هم چنان كه در مواردى كه سخن از غرائز رفته اين گونه تعبير آورده ، مثلا فرموده : « لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ، ثُمَّ رَدَدْناه أَسْفَلَ سافِلِينَ » « 1 » . و نيز فرموده : « وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ ، وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ . . . » « 2 » . و اما لفظ « ناس » مناسب چنين مقامى نيست ، زيرا عرب اين كلمه را بيشتر در مواردى استعمال مىكند كه مىخواهد امتيازها را لغو كند ، و يا كسى را تحقير نموده و پستى فكر او را برساند ، به موارد استعمال زير توجه فرمائيد : « فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً » « 3 » ، « يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى » « 4 » ، و آياتى ديگر نظير اينها . نكته سوم : اينكه امورى كه خداى تعالى به عنوان نمونه و مصداق براى اين شهوات بر شمرده ، با مساله تزيين فطرى نمىسازد ، زيرا اگر منظور اين بود جا داشت به جاى كلمه « نساء - زنان » تعبيرى آورد كه معناى مطلق زوجيت را برساند و نيز به جاى لفظ « بنين » كلمه « اولاد » را آورده باشد و به جاى لفظ « قناطير مقنطرة » لفظ « اموال » را به ياد بياورد ، براى اينكه علاقه فطرى و طبيعى به همسر همانطور كه در مردان نسبت به زنان هست ، در زنان نيز نسبت به

--> ( 1 ) سوره تين آيه 5 . ( 2 ) سوره اسراء آيه 70 . ( 3 ) بيشتر مردم به جز كفران نعمت عكس العملى ندارند ( سوره اسراء آيه 89 ) . ( 4 ) هان اى مردم ما شما را از نر و ماده اى خلق كرده‌ايم ( سوره حجرات آيه 13 ) .