بر اينكه كفر كفار و تكذيبشان در حقيقت منازعه با كسى است كه داراى جلال الوهيت بوده و هلاك كردن گنهكاران برايش آسان است ، و كافر درگير با خداى شديد العقاب است . * ( « قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ . . . » ) * . كلمه « حشر » به معناى بيرون كردن و كوچ دادن قومى از قرارگاهشان به زور و جبر است ، و اين كلمه در مورد كوچ دادن يك نفر استعمال نمىشود . در قرآن كريم همه جا در مورد جماعت آمده كه از آن جمله فرموده : « وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً » « 1 » . كلمه « مهاد » به معناى فرش و بستر است ، و از ظاهر سياق بر مىآيد كه مراد از جمله « الذين كفروا » مشركين هستند هم چنان كه ظاهر جمله : * ( « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ . . . » ) * ( كه در آيه قبلى بود ) نيز مشركين است ، نه يهوديان ، و اين نظريه بهتر مىتواند دو آيه را به هم متصل كند ، چون آيه مورد بحث مىفرمايد ما بر آنان غالب آمديم ، و همه را به سوى دوزخ كوچ داديم ، و در آيه قبلى علت اين كيفر را بيان مىكرد ، و مىفرمود : اين كفار گردن كشى كردند ، و به اموال و اولاد خود تعزز و استكبار نمودند . * ( « قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا » ) * از ظاهر سياق چنين بر مىآيد كه خطاب در « لكم - براى شما » متوجه همان كفار است ، و اين آيه در حقيقت تتمه كلام رسول خدا ( ص ) است ، كه مىفرمود به زودى شكست مىخوريد « * ( سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ ) * . . . » ممكن هم هست بگوئيم خطاب نامبرده به مؤمنين است ، و مىخواهد ايشان را به تفكر و عبرتگيرى دعوت كند ، تا بفهمند خدا در جنگ بدر ، چه منتى بر آنان نهاد ، و چگونه با نصرت خود تاييدشان كرد : آن هم آن تاييد عجيب ، كه در ديدگان آنان تصرف نمود . و بنا بر اين ، كلام مورد بحث مشتمل بر نوعى التفات است ، براى اينكه قبلا خطاب را تنها متوجه رسول خدا ( ص ) كرده بود ، و در اينجا متوجه آن جناب و مؤمنين كرده ، ليكن همانطور كه ملاحظه فرموديد توجيه اول مناسبتر است . و اين آيه بدان جهت كه داستان رزم بين دو گروه را ذكر مىكند ، و خاطرنشان مىسازد كه خدا گروهى را كه در راه او قتال مىكردند يارى فرمود ، گو اينكه نام صاحبان قصه را نبرده ، اما آيه شريفه ، قابل انطباق بر واقعه بدر است ، و سوره مورد بحث هم بعد از واقعه بدر بلكه بعد از واقعه احد نازل شده است .

--> ( 1 ) ايشان را كوچ داديم و حتى يك نفر را از قلم نينداختيم . ( سوره كهف آيه 47 ) .