عادت هم سيره اى است مستمر ، و منظور در آيه مورد بحث هم همين معنا است . جمله : « كداب . . . » متعلق است به جمله اى تقديرى ، كه جمله : * ( « لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ » ) * بر آن دلالت مىكند ، و جمله * ( « كَذَّبُوا بِآياتِنا » ) * منظور از « دأب » را تفسير مىكند . اين جمله در واقع حال است براى دأب و تقدير كلام همانطور كه قبلا هم اشاره كرديم چنين است : « ان الذين كفروا كذبوا بآياتنا ، و استمروا عليها دائبين ، فزعموا ان فى اموالهم و اولادهم غنى لهم من اللَّه ، كداب آل فرعون و من قبلهم ، و قد كذبوا بآياتنا » « 1 » . و در جمله : * ( « فَأَخَذَهُمُ اللَّه بِذُنُوبِهِمْ » ) * از ظاهر حرف « باء » سببيت استفاده مىشود چون وقتى گفته مىشود : « من او را به گناهش مؤاخذه كردم » معنايش اين است كه به سبب گناهش مؤاخذه كردم . اين ظاهر حرف « باء » است و ليكن مقتضاى مقابله اى كه بين دو آيه شده است ، و حال كفار عهد رسول را با كفار آل فرعون و قبل از ايشان مقايسه كرده ، اين است كه حرف نامبرده به معناى وسيله باشد ، چون قبل از آيه مورد بحث كفار را وسيله بر افروختن آتش دوزخ خوانده و فرموده بود اينان وقود آتشند ، و جانشان شعله ور مىشود و با شعله ور شدن جانها معذب مىشوند ، هم چنان آل فرعون و كفار قبل از ايشان كه آنان نيز به گناهان خود گرفتار شدند ، و عذابى كه گريبان آنان را گرفت عين همان گناهانى بود كه مرتكب شده بودند ، و مكرى كه كردند ، خود آن مكر عذاب جانشان شد و ظلم خودشان عايدشان گرديد ، هم چنان كه قرآن كريم فرمود : « وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِه » « 2 » . و نيز فرموده : « وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ » « 3 » . از اينجا روشن مىگردد كه شديد العقاب بودن خدا به چه معنا است ، چون روشن شد كه عقاب خدا چنان نيست كه از يك جهت معينى به انسان روى بياورد و در محل معينى گريبان آدمى را بگيرد ، و مانند عقاب غير خدا به شرايط مخصوصى متوجه آدمى بشود ، مثلا از بالاى سر و يا از پائين و يا در بعضى اماكن به انسان برسد ، و انسان بتواند از آن محل يا از آن

--> ( 1 ) بدرستى كه كفار آيات ما را تكذيب كردند ، و بر اين عمل ادامه دادند ، و آن را عادت خود كردند پنداشتند كه اموالشان مىتواند از عذاب خدايشان برهاند ، اين عادت آنان نظير عادت آل فرعون و اقوام قبل از ايشان است ، كه به آيات ما تكذيب كردند . ( 2 ) مكر بد جز گريبان صاحبش را نمىگيرد ( سوره فاطر آيه 43 ) . ( 3 ) بر ما ستم نكردند بلكه تنها به خودشان كردند ( سوره بقره آيه 57 ) .