نكردند دعوت مىكند به اينكه پيرامون قرآن تعقل و تامل كنند ، در بين آن آيات ، خصوصا آيه : « أفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّه لَوَجَدُوا فِيه اخْتِلافاً كَثِيراً » « 1 » دلالت روشنى دارد بر اينكه معارف قرآن معارفى است كه هر دانشمندى با تدبر و بحث پيرامون آن مىتواند آن را درك كند ، و اختلافى كه در ابتدا و به ظاهر در آيات آن مىبيند بر طرف سازد ، و با اينكه اين آيه در مقام تحدى و بيان اعجاز قرآن است ، معنا ندارد در چنين مقامى فهم قرآن را مشروط به فهم صحابه و شاگردان ايشان بدانيم ، حتى معنا ندارد كه در چنين مقامى آن را مشروط به بيان رسول خدا ( ص ) بدانيم . چون آنچه اين آيه شريفه بيان نموده يا معنايى است موافق با ظاهر آيه كه خود الفاظ آيه ، آن معنا را مىفهماند ، هر چند كه احتياج به تدبر و بحث داشته باشد ، و يا معنايى است كه ظاهر آيه نامبرده آن را نمىرساند . خلاصه كلام ، اينكه مىفرمايد : « چرا در قرآن تدبر نمىكنيد » منظورش معنايى است خلاف ظاهر اين عبارت ، چنين سخنى مناسب مقام تحدى نيست ، و حجت با آن تمام نمىشود ، و اين بسيار روشن است . بله ، البته جزئيات احكام چيزى نيست كه هر كس بتواند مستقلا و بدون مراجعه به بيانات رسول خدا ( ص ) آن را از قرآن كريم استخراج كند ، هم چنان كه خود قرآن هم مردم را به آن جناب ارجاع داده ، و فرموده : « ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوه وَما نَهاكُمْ عَنْه فَانْتَهُوا » « 2 » و در اين معنا آياتى ديگر نيز هست ، و همچنين جزئيات قصص و معارفى از قبيل مساله معاد . و از همين جا روشن مىشود كه شان پيامبر در اين مقام تنها و تنها تعليم كتاب است ، و تعليم عبارت از هدايت معلمى خبير نسبت به ذهن متعلم است ، و كارش اين است كه ذهن متعلم را به آن معارفى كه دستيابى به آن برايش دشوار است ارشاد كند ، و نمىتوان گفت تعليم عبارت از ارشاد به فهم مطالبى است كه بدون تعليم ، فهميدنش محال باشد ، براى اينكه تعليم آسان كردن راه و نزديك كردن مقصد است ، نه ايجاد كردن راه ، و آفريدن مقصد ، معلم در تعليم خود مىخواهد مطالب را جورى دسته بندى شده تحويل شاگرد دهد كه ذهن او آسانتر آن را دريابد ، و با آن مانوس شود ، و براى درك آنها در مشقت دسته بندى كردن و نظم و ترتيب دادن

--> ( 1 ) سوره نساء آيه 82 . ( 2 ) هر فرمانى كه رسول داد انجام دهيد ، و از هر كارى كه نهيتان كرد دست برداريد ( سوره حشر آيه 7 ) .