انسانى است كلى كه جايش تنها در ذهن است ) كه از فلان پدر و مادر متولد شده باشد ، و در فلان زمان و مكان ، و در شرايطى چنين و چنان و نبودن موانعى چنين و چنان موجود شده باشد ، و گرنه ( يا همانطور كه در بين پرانتز گفتيم موجود نمىشود ، و يا اگر بشود ) زيد نيست ، بلكه عمرو و يا فردى ديگر است ، پس به وجود آوردن زيد مشروط به همه اين علل و شرايط هست ، ولى اين توقف مربوط به فعل ايجاد است ، نه به خداى فاعل ايجاد ( دقت بفرمائيد ) . و اينكه فرمود : ( پس بدانكه قلم قضا بر آنچه كه تا روز قيامت خواهد شد جريان يافته و همه را نوشته . . . ) ، با در نظر داشتن كلمه ( پس ) كه در ابتداى آن است ، جمله نتيجه جمله قبلى است كه فرمود : ( و هر وقت خواستى درخواستى كنى از خدا بكن . . . ) و در حقيقت از قبيل ذكر علت است به دنبال معلول ، و مىخواهد بيان كند كه به چه علت گفتيم اگر خواستى درخواستى كنى از خدا بكن ، و معنايش اين است كه حوادث همه از پيش نوشته شده ، و از ناحيه خداى تعالى تقدير شده است ، و در حقيقت اسباب در پيش آمدن و نيامدن آن حوادث تاثيرى ندارند ، پس ديگر معنا ندارد از غير خدا چيزى درخواست كنى ، و به غير خدا خود را بىنياز سازى ، و اما خداى تعالى سلطنت و ملكش ثابت و دائم و مشيتش نافذ است « كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ » در هر روزى كارى جديد دارد و چون معناى روايت اين بود امام دنبال جمله مورد بحث فرموده : ( و اگر تمامى خلق جمع شوند . . . ) و يكى ديگر از اخبار مربوطه به دعا روايتى است كه بسيارى از راويان آن را نقل كرده‌اند ، و آن اين است كه امام فرمود : دعا خودش هم از قدر است . مؤلف : در اين روايت به اشكالى كه يهوديان و ديگران بر مساله دعا كرده‌اند پاسخ داده شده ، و اشكال اين است كه آن حاجتى كه با دعا در طلبش بر مىآيند يا از قلم قضا گذشته و يا نگذشته ، اگر گذشته كه خودش به خودى خود موجود مىشود ، و حاجت به دعا ندارد ، و اگر نگذشته هر چه هم دعا كنيم فائده ندارد ، پس در هيچ يك از دو فرض دعا فائده ندارد . جوابى كه گفتيم روايت داده اين است كه فرض اول كه گفتيم پديد آمدن حاجت از قلم قضا گذشته ، اين گذشتن قلم قضا باعث نمىشود كه ما از اسباب وجود آن بىنياز باشيم ، و دعا يكى از همان اسباب است كه با دعا يكى از اسباب وجود آن محقق مىشود . و همين است كه مىفرمايند : ( دعا خود از قدر است ) و در اين معنا روايات ديگرى هم هست . از آن جمله در بحار از رسول خدا ص روايت كرده كه فرمود : « لا يرد