بىمقداريش اشاره كرده باشد . در اينجا سؤالى پيش مىآيد ، و آن اين است كه مگر سلطنت جائرانه امثال نمرودهاى روزگار ، عطيه خدا است ، كه در آيه مورد بحث مىفرمايد : « خدا به او ملك و دولت داد » ؟ . در پاسخ مىگوئيم : هيچ منافاتى و محذورى پيش نمىآيد ، براى اينكه ملك كه نوعى سلطنت گسترده بر يك امت است ، مانند ساير انواع سلطنتها و قدرتها نعمتى است از خدا و فضلى است كه خدا به هر كسى كه بخواهد مىدهد ، و خداى تعالى در فطرت هر انسانى معرفت آن و رغبت در آن را قرار داده ، حال اگر انسان اين عطيه را در جاى خودش به كار برد ، نعمت و سعادت خواهد بود . هم چنان كه در كلام مجيدش فرموده : « وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّه الدَّارَ الآخِرَةَ » « 1 » و اگر در جايش به كار نبرد و در استعمال آن از راه راست منحرف گرديد ، همان نعمت در حق او نقمت و هلاكت مىشود . هم چنان كه باز فرموده : « ألَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّه كُفْراً وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ » . « 2 » در سابق هم گفتيم كه هر چيزى نسبتى با خدا دارد ، ولى نسبتى كه لايق به ساحت قدس او باشد . يعنى جهت حسن هر چيز منسوب به خدا است ، نه جهت قبح و بديش ( پس ملك نمرود هم از آن جهت كه مىتوانست وسيله تعالى جامعه باشد ، از خدا است و از اين جهت كه خود او آن را وسيله ذلت و بدبختى جامعه قرار داد از خدا نيست ) . از اينجا فساد و بطلان گفتار بعضى از مفسرين روشن مىشود كه گفته‌اند ضمير در آيه * ( « آتاه اللَّه الْمُلْكَ » ) * به ابراهيم بر مىگردد ، و مراد از ملك هم ، ملك ابراهيم است ، هم چنان كه در جاى ديگر در باره ملك ابراهيم فرموده : « أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّه مِنْ فَضْلِه ، فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ ، وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً » « 3 » و منظور از ملك در آيه ، ملك نمرود نيست ، براى اينكه ملك جور و كفر و معصيت را نمىتوان به خدا نسبت داد . دليل بطلان اينست كه اولا :

--> ( 1 ) تو در آنچه خداوند ارزانيت داشته ، خانه آخرت را بجوى . « سوره قصص آيه 77 » ( 2 ) مگر آن كسان را نديدى كه نعمت خدا را تبديل به كفر كردند و در نتيجه قوم خود را به ورطه هلاكت افكندند . « سوره ابراهيم آيه 28 » ( 3 ) يا به مردم بر سر آن نعمتهايى كه خدا از فضل خود به آنها داد ، حسد مىورزند و ما به هر كس هر چه لايق بود داديم ، ما آل ابراهيم را حكمت و ملك عظيم داديم . « سوره نساء آيه 53 »