حال اگر بگويى اين همه ارفاق كه اسلام نسبت به زن كرده ، كار خوبى نبوده است ، براى اينكه همين ارفاقها زن را مفت خور و مصرفى بار مىآورد ، درست است كه مرد حاجت ضرورى به زن دارد ، و زن از لوازم حيات بشر است ، ولى براى رفع اين حاجت لازم نيست كه زن ، يعنى نيمى از جمعيت بشر تخدير شود و هزينه زندگيش به گردن نيمى ديگر بيفتد ، چون چنين روشى همانطور كه گفتيم زن را انگل و كسل بار مىآورد ، و ديگر حاضر نيست سنگينى اعمال شاقه را تحمل كند ، و در نتيجه موجودى پست و خوار بار مىآيد ، و چنين موجودى به شهادت تجربه ، به درد تكامل اجتماعى نمىخورد . در پاسخ مىگوييم : اين اشكال ناشى از اين است كه بين مسئله قانونگذارى و اجراى قانون ، خلط شده است ، وضع قوانينى كه اصلاحگر حال بشر باشد مسئله اى است ، و اجراء آن به روشى درست و صالح و بار آمدن مردم با تربيت شايسته ، امرى ديگر ، اسلام قانون صحيح و درستى در اين باره وضع كرده بود ، و ليكن در مدت سير گذشته اش ( يعنى چهارده قرن ) ، گرفتار مجريان غير صالح بود ، اوليائى صالح و مجاهد نبود تا قوانين اسلام را بطور صحيح اجراى كنند ، نتيجه اش هم اين شد كه احكام اسلام تاثير خود را از دست داد ، و تربيت اسلامى ( كه در صدر اسلام ، مردان و زنان نمونه و الگويى بار آورد ) متوقف شد ، و بلكه به عقب برگشت . اين تجربه قطعى ، بهترين شاهد و روشنگر گفتار ما است ، كه قانون هر قدر هم صحيح باشد ، ما دام كه در اثر تبليغ عملى و تربيت صالح در نفس مستقر نگردد و مردم با آن تربيت خوى نگيرند اثر خود را نمىبخشد ، و مسلمين غير از زمان كوتاه رسول خدا ( ص ) و حكومت على ( ع ) از حكومتها و اولياى خود كه دعوى دار ولايت و سرپرستى امور آنان بودند ، هيچ تربيت صالحى كه علم و عمل در آن توأم باشد نديدند اين معاويه است كه بعد از استقرار يافتن بر اريكه خلافت در منبر عراق ، خطابه اى ايراد مىكند كه حاصلش اين است كه من با شما نمى جنگيدم كه نماز بخوانيد يا روزه بگيريد ، خودتان ميدانيد ، مىخواهيد بگيريد و مىخواهيد نگيريد ، بلكه براى اين با شما مىجنگيدم كه بر شما حكومت كنم و به اين هدف رسيدم . و نيز ساير خلفاى بنى اميه و بنى عباس و ساير زمامداران كه دست كمى از معاويه نداشتند ، و بطور قطع اگر نورانيت خود اين دين نبود ، و اگر نبود كه اين دين به نور خدايى روشن شده ، كه هرگز خاموش نمىشود ، هر چند كه كفار نخواهند ، قرنها قبل از اين اسلام از بين رفته بود . مترجم : كسى كه به قوانين اسلام در مورد زنان خرده مىگيرد ، بايد دوره اى از ادوار گذشته اسلام را نشان دهد كه در آن دوره تمامى قوانين اسلامى اجرا شده باشد و مردم با خوى