مشار اليه به اشاره « ذلكم » مانع نداشتن از رجوع زنان به شوهران و يا خود رجوعشان است ، و برگشت هر دو به يك معنا است ، چه بگوئيم مانع نشدن شما از رجوع زنان به شوهران براى شما ازكى و أطهر است ، و چه بگوئيم رجوع زنان به شوهران براى شما ازكى و اطهر است . و اما علت اينكه ازكى و أطهر است اين است كه چنين رجوعى ، رجوع از دشمنى و جدايى به التيام و اتصال است ، و غريزه توحيد در نفوس را تقويت مىكند و بر اساس آن ، همه فضائل دينى رشد نموده ، ملكه عفت و حيا در ميان زنان تربيت مىشود ، و نمو مىكند ، و معلوم است كه چنين تربيتى در پوشاندن معايب زن و پاكى دلهايشان مؤثرتر است . و از جهت ديگر ، در اين رجوع فائده اى ديگر است ، و آن اين است كه دلهايشان از اينكه متمايل به اغيار شود محفوظ مىماند ، به خلاف اينكه اوليا و بستگانش او را از ازدواج با همسر قبلى منع كنند ، كه در آن صورت چنين خطرى به احتمال قوى پيش خواهد آمد . و اسلام دين زكات و طهارت و علم است ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده : « وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ » . و نيز فرموده : « وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ » « 2 » . « وَاللَّه يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ » منظور از اينكه مىفرمايد : « و شما نمىدانيد » اين است كه شما به غير آنچه خدا تعليمتان داده نمىدانيد ، و آنچه مىدانيد او به شما تعليم داده ، هم چنان كه فرموده : « وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ » « 3 » . و نيز فرموده : « وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِه إِلَّا بِما شاءَ » « 4 » پس ميان آيه مورد بحث با دو آيه قبل كه مىفرمود : « * ( وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّه يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ) * . . . » منافات ندارد ، بلكه مىخواهد بفرمايد هر چه ميدانند ، به تعليم خدا ميدانند . * ( « وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ ، لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ » ) * منظور از والدات مادرانند ، و اگر نفرمود « امهات » و به جاى آن فرمود « والدات » براى اين بود كه كلمه « ام » اعم از كلمه « والده » است ، هم چنان كه كلمه « أب » اعم از كلمه « والد »

--> ( 1 ) تا ايشان را تزكيه نموده ، كتاب و حكمتشان بياموزد . « سوره آل عمران ، آيه 164 » ( 2 ) و ليكن او مىخواهد شما را پاك كند . « سوره مائده ، آيه 7 » ( 3 ) سوره آل عمران ، آيه 164 ( 4 ) بندگان خدا هيچ مقدار از علم خدا احاطه ندارند ، مگر به آن مقدارى كه خود او خواسته باشد . « سوره بقره ، آيه 255 »