ندهيد ، و بين مردم اصلاح نكنيد ، براى اينكه خداى سبحان راضى نيست كه نامش را وسيله اى قرار دهيد براى امتناع از آنچه كه بدان أمر كرده ، چون خدا به نيكى و تقوا و اصلاح امر فرموده است مؤيد اين معنا رواياتى است كه در شان نزول اين آيه وارد شده و به زودى انشاء اللَّه از نظر خواننده خواهد گذشت . و بنا بر اين در سه جمله : * ( « أَنْ تَبَرُّوا » ، وَ « تَتَّقُوا » ، وَ « تُصْلِحُوا » ) * ، حرف « لا » در تقدير است ، و تقدير كلام « ان لا تبروا و لا تتقوا و لا تصلحوا » مىباشد ، و اين قسم استعمال در جايى كه حرف « أن » در كلام باشد ، شايع است ، مانند آيه شريفه « يُبَيِّنُ اللَّه لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا » « 1 » كه جمله : « ان تضلوا » معناى « ان لا تضلوا » را ميدهد . البته ممكن هم هست طورى معنا كنيم كه احتياج به تقدير « لا » نيفتد ، و آن اين است كه بگوئيم جمله : « ان تبروا » تا به آخر متعلق است به لازمه معناى « و لا تجعلوا » چون لازمه آن اين است كه خداى تعالى از چنين سوگندهايى نهى كرده باشد ، و معناى آيه اين باشد كه خدا شما را از اين سوگند نهى نموده و حكم كذايى خود را برايتان بيان مىكند ، كه نيكى و تقوا و اصلاح بكنيد . و نيز ممكن است كلمه « عرضه » به معناى « چيزى كه عرضه بر آن بسيار است » بوده باشد ، آن وقت آيه شريفه ، نهى از زياد سوگند خوردن به خداى سبحان خواهد بود ، و چنين معنا خواهد داد كه بسيار به خدا سوگند نخوريد ، كه اگر چنين كنيد باعث مىشود كه ديگر موفق به نيكى و تقوا و اصلاح بين مردم نشويد ، چون كسى كه بسيار به خدا سوگند مىخورد نام خدا ديگر در نظرش عظيم نمىماند و سوگند به او را عملى سبك مىشمارد ، چون هر عملى كه تكرار شد از اهميت مىافتد ، و چنين كسى از دروغ هم پروا نمىكند ، و دروغ هم بسيار خواهد گفت ، تازه اين ضرر روانى سوگند بسيار است ، و اما ضرر اجتماعى آن ، اين است كه جامعه ، براى چنين فردى ارزش و منزلتى نمىشناسد ، چون همه مىفهمند كه او براى خودش حرمتى در نظر مردم قائل نيست ، و خودش مىداند كه هر چه بگويد ، جامعه آن را نمىپذيرد ، و تكذيبش مىكند و نيز مىفهمند كه او اينقدر براى نفس خودش احترام قائل نيست كه به آن اعتماد كند ، ما چگونه به او اعتماد كنيم ؟ در نتيجه آيه شريفه ، همان را خواهد گفت كه آيه شريفه : « وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ » « 2 » ( هيچ حلاف بىمقدارى را اطاعت مكن ) ، آن را افاده

--> ( 1 ) برايتان بيان مىكند تا گمراه نشويد و يا مبادا گمراه شويد . « سوره نساء ، 176 » ( 2 ) « سوره قلم ، آيه 10 »