دو صفت وجودى است كه در اشيا هست ، اگر صفت اولى در چيزى وجود داشت ، و مايه رغبت انسان در آن شد ، آن چيز طاهر است و اگر صفت دومى پيدا شد ، آن چيز پليد است . و اولين بارى كه انسان متوجه اين دو معنا شد ، در محسوسات به آن برخورد ، آن گاه آن دو را در معقولات هم استعمال كرد ، و لفظ در هر دو جور طهارت و نجاست به كار برد ، چه طهارت و نجاست مادى و محسوس ، و چه طهارت و نجاست معنوى مثلا طهارت حسب و نسب ، و طهارت در عمل ، و طهارت در اخلاق ، و عقايد ، و اقوال ، و نجاست در آنها . اين خلاصه گفتارى است كه در معناى طهارت و نجاست از ديدگاه مردم بايد دانست ، و اما نظافت ، و نزاهت ، و قدس ، و سبحان ، الفاظى هستند كه از نظر معنا با لفظ طهارت نزديكند ، چيزى كه هست نظافت به معناى طهارتى است كه بعد از پليدى در چيزى حاصل مىشود ، ( مثلا لباس بعد از شسته شدن نظيف مىشود ، و به همين جهت ) كلمه نظافت بخصوص در محسوسات استعمال مىشود . و اما كلمه ( نزاهت ) در اصل به معناى دورى بوده ، و اگر در طهارت استعمال شود ، بطور استعاره استعمال شده است . و كلمه ( قدس ) و ( سبحان ) تنها مخصوص طهارت معنوى است . و همچنين كلمات ( قذارت ) و ( رجس ) قريب المعناى با كلمه ( نجاست ) است . ليكن قذارت در اصل به معناى دورى بوده : مثلا مىگفتند : ( ناقة قذور ) ، يعنى شترى كه ، هميشه از گله شتران دورى مىكند ، و يا مىگفتند : ( رجل قاذورة ) يعنى مردى كه به خاطر بد خلقيش با مردم نمىجوشد ، و از مردم دورى مىكند و حاضر نيست با آنان يك جا جمع شود ، و ( رجل مقذر ) با فتحه ميم ، يعنى مردى كه مورد نفرت و اجتناب مردم است . و نيز مىگفتند : ( قذرت الشيء ) ، و يا ( تقذرت الشيء ) ، و يا ( استقذرت الشيء ) كه در هر سه عبارت معنا اين است كه من از فلان چيز بدم مىآيد ، و بنا بر اين استعمال قذارت در معناى نجاست در اصل استعمالى مجازى بوده چون نجاست هر چيزى مستلزم آن است كه انسان از آن دورى كند . و همچنين كلمه ( رجس ) ، و كلمه ( رجز ) به كسره را ، و گويا اصل در معناى رجز هول و وحشت بوده ، پس دلالت آن بر نجاست نيز به استعاره است . و اسلام معناى طهارت و نجاست را معتبر شمرده ، و همچنين طهارت و نجاست مادى و معنوى هر دو را پذيرفته ، بلكه در معارف كليه و در قوانين مقرره نيز سرايت داده ، بعضى قوانين را طاهر ، و بعضى را نجس خوانده ، از آن جمله مىفرمايد : * ( « وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ » ) * كه منظور