و اما سوره حمد ، مدتها بعد از بعثت نازل شد ، و اگر نزولش بلا فاصله بعد از سوره علق بود ، و بقول اين مفسر در قلب رسول خدا ص خطور كرده بود جا داشت بفرمايد : « قل بسم اللَّه الرحمن الرحيم ، الحمد للَّه رب العالمين . . . » و يا بفرمايد : « بسم اللَّه الرحمن الرحيم قل الحمد للَّه رب العالمين . . . » . مترجم : ( چون سوره علق به عبارتى آغاز شده كه معناى « قل » را مىدهد اگر سوره حمد هم بلا فاصله با آن سوره نازل شده بود بايد كلمه « قل » و يا « اقرء » در اول آن قرار مىداشت ) . و نيز لازم بود كه در اين سوره گفتار در جمله « مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ » تمام شود زيرا بقيه سوره از غرض بيگانه است از طرفى ختم شدن سوره در جمله « مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ » از نظر بلاغت قرآن شريف مناسبتر و لايقتر بود . بله در سوره حجر كه به شهادت مضامين آياتش از سوره هاى مكى است و بيانش خواهد آمد فرموده : « وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ » « 1 » و مراد از كلمه « سبع مثانى » سوره حمد است كه در آيه شريفه در مقابل قرآن عظيم قرار گرفته و اين منتها درجه تجليل و تعظيم از سوره حمد است و ليكن با همه اين احوال سوره حمد قرآن ناميده نشده بلكه هفت آيه از آيات قرآن معرفى شده به دليل اينكه آيه : « كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ » « 2 » همه قرآن مثانى خوانده شده و در آيه سوره حجر سوره حمد هفت عدد از آن مثانى خوانده شده . و با اين حال از آنجا كه سوره حجر مشتمل بر نامى از سوره حمد است معلوم مىشود سوره حمد قبل از سوره حجر نازل شده . و نيز از آنجايى كه سوره حجر مشتمل بر آيه « فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ . . . » « 3 » مىفهميم كه رسول خدا ص مدتى دست از انذار كشيده بود و در اين آيه مجددا مامور بدان شده كه مىفرمايد : « فاصدع » پس از سوره حجر دو چيز استفاده شد يكى ترك انذار و ديگر نزول سوره حمد قبل از آن و شما از كجا ثابت مىكنيد كه نزول حمد قبل از ترك انذار بوده ؟ . و اما سوره مدثر و مطالبى را كه مشتمل است چون آيه « قُمْ فَأَنْذِرْ » اگر گفته شود همه آن يك باره نازل شده حال آيه : « قُمْ فَأَنْذِرْ » حال آيه : « فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ » در سوره حجر است و نيز حال جمله « وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ » در سوره حجر حال جمله « ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً » در

--> ( 1 ) و همانا تو را هفت آيه و اين قرآن بزرگ را داديم . « سوره حجر آيه 87 » ( 2 ) سوره زمر آيه 23 ( 3 ) آنچه را دستور داده اى آشكار كن و از مشركان روى گردان . « سوره حجر آيه 95 »