نامش را قساوت و ظلمت گذاشت ، و با انوار طاعات مناسبت و ارتباط قلب با عالم نور و معرفت و شهود معنوى مستحكم مىشود ، و به خاطر تاريكىها و قساوت استعداد قلب براى دورى و حجاب بيشتر مىشود ، و ميان طاعات و معاصى تعاقب و تضاد است ، هم چنان كه خود قرآن فرموده : « إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ » « 1 » و رسول خدا ص فرموده : ( اتبع السيئة الحسنة تمحها ، دنبال گناه حسنه اى بجاى آر تا آن را محو كنى ) ، و نام آثار سوء گناهان اثم است ، پس آثام آثار حاصله از گناهان است و به همين مناسبت است كه آن جناب فرمود : ( آدمى حتى از اينكه تيغى به پايش برود اجر مىبرد ) « ان الرجل ليثاب حتى بالشوكة تصيب رجله » و نيز فرمود : حدود شرعى كفاره گناهان است . « الحدود كفارات » . بنا بر اين ظالم از ظلمى كه مىكند ظلمت و قساوتى در دلش پيدا مىشود ، كه آن ظلمت اثر نورى را كه از طاعات در قلبش پيدا شده بود مىزدايد ، و مظلوم از ظلم او متالم گشته شهوتش مىشكند ، و در نتيجه اثر گناهان يعنى ظلمتى كه از ناحيه آن در دلش پيدا شده بود ، زدوده مىشود ، و دلش به نوعى نورانى مىشود ، پس مىتوان گفت نورى كه قبلا در قلب ظالم بوده ، به قلب مظلوم منتقل مىشود ، و ظلمتى كه قبلا در دل مظلوم بود به قلب ظالم منتقل مىشود . اين است معناى انتقال حسنات و سيئات . حال اگر كسى بگويد : اينكه نقل نيست ، بلكه آنچه تو گفتى معنايش اين شد كه نور قلب ظالم مىميرد ، و خاموش مىشود ، و نورى ديگر در قلب مظلوم پيدا مىشود ، و همچنين ظلمت قلب مظلوم مىميرد ، و ظلمتى ديگر در قلب ظالم پيدا مىشود ، و اين نقل حقيقى نيست . در پاسخ مىگوئيم : كلمه ( نقل ) گاهى بر همين معنا نيز بطور استعاره به كار مىرود ، مثلا گفته مىشود سايه از فلان جا به جاى ديگر منتقل شد ، و يا گفته مىشود نور آفتاب و يا چراغ از زمين به ديوار افتاد ، و از اين قبيل تعبيرات ، معناى انتقال طاعات هم از همين قبيل است . به اين معنا كه از انتقال ثواب طاعات ، به انتقال طاعات تعبير شده ، و از مسبب به سبب كنايه آورده شده است ، و اثبات وصف در محلى و ابطال مثل آن در محلى ديگر را نقل ناميده و همه اين تعبيرات در لسانها شايع است : و به برهان معلوم شده ، هر چند كه در لسان شرع وارد نشده باشد ، تا چه رسد به اينكه در لسان شرع هم وارد شده باشد ، اين بود خلاصه گفتار امام غزالى . مؤلف : حاصل گفتار وى اين شد كه اگر رفتارى كه خداى سبحان نسبت به هر قاتل

--> ( 1 ) سوره هود آيه 114