كرده ، اما متبوعان براى اينكه هم خودشان گمراه بودند ، و هم ديگران را گمراه كردند ، و اما تابعان براى اينكه هم گمراه شدند و هم با پيروى متبوعين مكتب آنان را زنده نگه داشتند ، و باعث رونق آن مكتب شدند ، آن گاه مىفرمايد : هر دو طايفه نادانند . حال اگر بگويى : ظاهر آياتى كه علم را از مجرمين هم در دنيا و هم در آخرت سلب مىكند ، منافات دارد با آيات ديگرى كه اثبات علم براى آنان مىكند ، مانند آيه شريفه : « كِتابٌ فُصِّلَتْ آياتُه قُرْآناً عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ » « 1 » و مانند آياتى كه عليه كفار احتجاج مىكند ، و احتجاج عليه كسى كه علم ندارد ، و استدلال سرش نمىشود معنا ندارد . علاوه بر اينكه خود آيات مورد بحث مشتمل بر احتجاجى است كه در آخرت عليه كفار مىشود ، و ما چاره اى نداريم مگر اينكه براى آنان در آخرت عقل و ادراكى اثبات كنيم . از اين كه هم بگذريم در اين ميان آياتى است كه براى كفار در خصوص آخرت علم و يقين اثبات مىكند ، مانند آيه شريفه : « لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا ، فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ » « 2 » . و آيه شريفه : « وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ ، رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا ، فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ » . در پاسخ مىگوئيم : منظور از اينكه گفتيم خداى تعالى علم در دنيا را از آنان نفى كرده ، نفى پيروى از علم است ، و منظور از نفى علم در آخرت از آنان اين است كه وقتى سر از قبر بر مىآورند جهالتى كه در دنيا بر اساس آن زندگى كردند گريبانشان را مىگيرد ، و اعمالشان از ايشان منفك نمىشود هم چنان كه فرمود : « وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناه طائِرَه فِي عُنُقِه ، وَنُخْرِجُ لَه يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاه مَنْشُوراً » « 4 » .

--> ( 1 ) كتابى است كه آياتش جداى از هم شده ، قرآنى است عربى براى قومى كه مىدانند . « سوره فصلت آيه 3 » ( 2 ) تو در دنيا از چنين عالمى در غفلت بودى ، ما پرده ات از پيش رويت برداشتيم ، در نتيجه امروز ديدگانت تيزبين شده . « سوره ق آيه 22 » ( 3 ) اگر آن روز را بنگرى مىبينى كه مجرمين نزد پروردگارشان سرها به زير افكنده ، مىگويند : پروردگارا ديگر بينا و شنوا شديم ، پس ما را برگردان تا عمل صالح كنيم ، كه ما داراى يقين گشتيم . « سوره سجده آيه 12 » ( 4 ) هر انسانى نامه عملش را بطور جدا ناشدنى به گردنش انداخته‌ايم ، و روز قيامت كتابى راجع به او بيرون مىآوريم ، كه آن را باز و گسترده مىبيند . « سوره اسرا آيه 13 »