سير نمىشود ، و همچنين قيامى به غذاى خورده شده دارد ، كه آن را از صورتى به صورت ديگر در مىآورد ، ولى با جويدن اين غذا غذاهاى ديگر جويده نمىشود ، و هضم نمىگردد ، و نيز غذايى كه به صورت نان بوده مبدل به برنج نمىشود ، و ذات و هويتش متبدل نمىگردد و همچنين اگر زيد عمرو را بزند ، اين حركاتى كه از او سر زده تنها زدن است و چيز ديگرى نيست ، و تنها زيد زننده است نه ديگرى ، و تنها عمرو زده شده نه ديگرى ، و همچنين مثالهاى ديگر . و ليكن همين افعال در نشاه سعادت و شقاوت احكامى ديگر دارد ، هم چنان كه مىبينيم قرآن كريم گناهان را كه از نظر نظام دنيايى اى بسا خدمت به نفس و كامگيرى از لذات باشد ظلم به نفس خوانده مىفرمايد : « وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ » « 1 » . و نيز فرموده : « وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِه » « 2 » و نيز فرموده : « انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ » « 3 » . و نيز فرموده : « ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ ، مِنْ دُونِ اللَّه ؟ قالُوا : ضَلُّوا عَنَّا ، بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً . كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّه الْكافِرِينَ » « 4 » . و سخن كوتاه آنكه عالم مجازات نظامى جداگانه دارد ، چه بسا مىشود كه يك عمل در آن عالم مبدل به عملى ديگر مىشود ، و چه بسا عملى كه از من سر زده مستند به ديگرى مىشود ، و چه بسا به فعلى حكمى مىشود غير آن حكمى كه در دنيا داشت ، و همچنين آثار ديگرى كه مخالف با نظام عالم جسمانى است . و اين معنا نبايد باعث شود كه كسى توهم كند كه اگر اين مطلب را مسلم بگيريم بايد احكام عقل را در مورد اعمال و آثار آن به كلى باطل بدانيم ، و در اين صورت ديگر سنگ روى سنگ قرار نمىگيرد ، بدين جهت جاى اين توهم نيست كه ما مىبينيم خداى سبحان هر جا استدلال خودش و يا ملائكه موكل بر امور را بر مجرمين در حال مرگ يا برزخ حكايت مىكند ،

--> ( 1 ) به ما ستم نكردند و ليكن در همان حال به نفس خود ستم مىكردند . « سوره بقره آيه 57 » ( 2 ) و نيرنگ بد ، جز به صاحبش نرسد . « سوره فاطر آيه 43 » ( 3 ) چگونه عليه خود به خود دروغ گفتند . « سوره انعام آيه 24 » ( 4 ) سپس به ايشان گفته مىشود : كجايند آن خدايانى كه به جاى خدا و بعنوان شريك خدا مىپرستيدند ؟ در پاسخ اول مىگويند چنين چيزى نمىيابيم ، ( بعدا عادتى كه به دروغ داشتند وادارشان مىكند بگويند ) اصلا ما در دنيا چيزى نمىپرستيديم ، آرى خدا اينطور كافران را گمراه مىكند . « سوره مؤمن آيه 74 »